अमृतं गमय : प्रदुषण उन्मुक्त नेपाल

नेपालमा एस्तो एउटा बर्ग विकसित भइरहेको छ जसले हिन्दू धर्म, संस्कार तथा संस्कृतिको संरक्षण एवं सम्वर्धनको कुरा गर्ने जोसुकैलाई नीचताको दृष्टिकोणले हेर्छ | उसको नजरमा हिन्दुत्वको कुरा गर्नु भनेको ट्वीन टावरमा आक्रमण गर्ने अतिवादीलाई संरक्षण गर्नु हो |

दोस्रो वर्ग साम्यवादीहरूको हो जुन असलमा साम्यवादी नै होइनन् | कार्लमार्क्सले उठाएका समानता, गरिवीनिवारण, पूँजीपतिप्रति घृणा र समुन्नत समाजको सपनासंग सहमत छन् | उनीहरू हिन्दू हुन् तर "साम्यवादीले धर्म मान्दैनन्" भन्ने सिद्धान्तको कुरामा अल्झिएका छन् | नेताको कुरा काट्न सक्दैनन् |

तेस्रो वर्गले चर्को स्वरमा हिन्दुत्व धर्मको रक्षाको कुरा गर्छ र हिन्दुत्वसंग भोटको "ब्लेक मेलिंग" गर्छ | उसको लागि हिन्दुत्व एउटा आकर्षक नारा हो जुन नारामा मान्छेहरू सजिलै अल्झिन सक्छन् |

पहिलो वर्गमा चरम जातिवादीहरू र धार्मिक अतिवादीहरूको (racist) वर्चस्व छ | यो वर्ग दम्भ, घृणा र अहंकारले भरिएको छ | आफुलाई सबैभन्दा बुद्धिमान, विज्ञ र अरूलाई तुच्छ ठान्छ | यसको प्रत्यक्ष सम्वन्ध युरोपेली अहम्वाद, इसाई-मुस्लिमको एकल धर्म-संस्कृतिवाद र फुटाउ र राज्यगरवादसंग जोडिएको छ | यसको मूलमन्त्र "चर्चामा रहनु, समाजलाई विभाजित गर्नु र पैसा" कमाउनु हो |

दोस्रोवर्गले ती नेपालीहरूको प्रतिनिधित्व गर्छ जुन गरिवी, अशिक्षा तथा शोषणबाट मुक्ति चाहन्छन् | युरोपेली आवश्यकतालाई सम्वोधन गर्न कार्लमार्क्सले विकसित गरेको यो सिद्धान्त नेपालको सामाजिक, सांस्कृतिक तथा संस्कारअनुकुल छैन | त्यैपनि नेताहरूले भोट वैंकका लागि "समानताका नाममा जनतासंग भावनात्मक ब्लेक-मेलिंगका लागि" प्रयोग गरिरहेका छन् | जनताहरू भ्रमित भैरहेका छन् |

तेस्रोवर्ग हिन्दुहरूको नाममा राजनीतिमात्र गर्छ | यो वर्ग सधैं सत्ताको निकटमा रहेर आफ्नो दुनो सोझोपार्छ | यसले हिन्दुत्वको चर्को नारा लगाए पनि हिन्दूहरूको लागि ब्यबहारिक परिवर्तनका काममा कत्ति रुचि राख्दैन | एउटा गीताको पुस्तक प्रकाशित गर्दैन, गुरुकुलको लागि पहल गर्दैन, प्राचीन हिन्दू सम्पदाहरूको संरक्षणका लागि एक सुकोको काम गर्दैन |

अव चौथो वर्गको कुरा गरौँ | यो उपरोक्त तीनैबटाको द्वेधचरित्रबाट आजित भएको वर्ग हो | यो अत्यन्त नेगेटिभ छ | यो वर्गमा उपरोक्त तीनैबटा वर्गबाट निकालिएका, पद र सम्मानको अवसर नपाएका र वर्तमान राजनैतिक व्यवस्थाप्रति विश्वास गुमाएकाहरूको वर्चस्व छ | यिनले अरूको आलोचना गरेर आत्मरति प्राप्त गर्छन् |

अहिलेको नेपालका लागि सबैभन्दा ठूलो चुनौती पहिलो वर्ग हो | नेपालको धर्म, संस्कृति तथा समावेशी संस्कृतिलाई ध्वस्त पारेर युरोपेली जातिवाद, अहम्वाद तथा घृणावादलाई सधैं जीवित राखेर चलखेल गर्न चाहन्छ | यसले आफ्नो वर्चस्व राख्न नेपालको सबैभन्दा ठूलो जनसंख्यालाई प्रतिनिधित्व गर्ने "हिन्दूहरू विरुद्ध घृणा" फैलाउन आर्थिकस्तर मैं सहयोग गर्छ |

यो वर्गले धर्मपरिवर्तनको वकालत गर्छ | धर्मपरिवर्तनका लागि आर्थिक, राजनैतिक तथा कूटनैतिक कुटिलताको खुलेआम प्रयोग गर्छ | वाहिर समतामूलक सामाजिकीकरण, मानवअधिकार, रोजगारआदिको आकर्षक नारा हुन्छ तर भित्र सामाजिक, सांस्कृतिक तथा परमपरागत सहयोगीपनको चरित्रलाई ध्वस्त नियत हुन्छ | समय-समयमा राजनायिकस्तरमै यी कुराहरू उजागर भएका छन् |

यो वर्ग अर्थपिपासु र विदेशीहरूको भलो साध्ने भएकोले सधैं स्रोत तथा साधन सम्पन्न हुन्छ | राजनैतिक नेतृत्व, ब्युरोक्रेसी तथा जनसाधारण समेतलाई सजिलै प्रलोभनमा पार्न सक्छन् | यिनको मूल उदेश्य नै समाजमा आफ्ना एजेन्डाहरू स्थापित गराएर सामाजिक मतान्तर क्रियेट गर्नुहुन्छ | आफ्नो एजेन्डा स्थापित भएन भने विध्वंसात्मक गतिविधि यिनको विकल्प हुन्छ | वर्तमान नेपाल यिनका कू-कृत्यहरूको जिम्दो उदाहरण हो |

सन् १९५० पछिका अनुभवहरूले उपरोक्त चारैवर्ग नेपालका लागि अभिशाप हुन् भन्ने कुरा प्रमाणित भैसकेको छ | यसका लागि राजनैतिक नेतृत्व नै दोषी हो तर उ अमुक व्यक्ति नै हो भन्न मिल्दैन | सबै राजनैतिक नेतृत्वले असल नियतले नै काम गरेका छन् तर राजनैतिक बैचारिक स्रोत नै फोहोर तथा आयातित भएपछि परिवर्तन असम्भव भएको हो |

जसरी मुहान सफा नगरिकन स्वस्थ्यकर पानी प्राप्त हुँदैन त्यसरी नै नेपाली राजनैतिक स्रोत नै परिवर्तन नगरी नेपालमा तात्विक परिवर्तन सम्भव छैन | अझै भन्नुपर्दा, चेरोनेविलमा फैलिएको आणविक विकिरणलेझैं नेपाली राजनीतिको मूहान नै प्रदूषित भएको छ | हाम्रो काँधमा प्रदूषित मुहाननै फेर्ने दायित्व आएको छ |

प्रदूषित मुहान फेर्न सजिलो छैन | विगत ७० वर्षदेखि प्रदूषित मुहानबाट प्रवाहित भएको राजनैतिक प्रदूषणले सर्वसाधारण जनताको चिन्तन, सोच तथा ब्यबहारलाई समेत प्रदूषित पारेको छ | यो प्रदुषणले सर्वसाधारण समेत भ्रमित भएका छन् | यो भ्रमको बलियो उदाहरण हो - आफुलाई साम्यवादी पनि भन्ने र विद्यालय वा मन्दिर निर्माण गर्न भागवतको कथा लाउने, दैनिक जीवनमा सबै प्रकारका हिन्दू संस्कारहरूको पालना गर्ने तर राजनैतिक स्तरमा स्वधर्म, संस्कृति तथा आफ्नो जरोकिलो संरक्षणको कुरा गर्न नरुचाउनु |

अव हामीले बुझ्नुपर्छ : उनीहरू वैचारिक प्रदुषण फैलाएर हाम्रो जरोकिलो काट्दैछन्, हामीमा आफ्नै धर्म, संस्कृति तथा विज्ञानप्रति घृणा गर्ने नकारात्मक दृष्टिकोणको विकास गरिरहेका छन् | परिणाम स्पस्ट छ : हामी आफ्नै हातले आफ्नो जरोकिलो काट्न हौसिन्छौँ | त्यसो गर्दा आफुलाई "आधुनिक"भएको ठान्छौं | अव यो भ्रमबाट वॉरिनुपर्छ |

नेपाल हाम्रो हो र हामी नेपाली हौँ - यो तत्थ्य चिन्न जुन दिन विदेशीहरूले लेखिदिएको इतिहासलाई अस्वीकार गर्नेछौँ, त्यो दिन हाम्रो पहिलो जागरण हुनेछ | त्यस दिन हामीले आफ्नो इतिहास आफै लेख्ने बाटो खोल्ने छौँ | वैदिक ऋषिमुनिहरूको तपोभूमि नेपाल, बोन ऋषिहरूको नेपाल, बौद्ध-भिक्षुहरूको नेपाल र हजारौंवर्षदेखि अनेकताका वीच एकताको ब्यबहारिक कार्यथलोका रूपमा नेपालको परिभाषा आफै लेख्ने छौँ |

वेदहरू हाम्रा चिन्तनका स्रोत हुन्, राज्यराष्ट्र हाम्रो परिवर्तन हो, सहृदयता हाम्रो विश्वास हो, विज्ञान ब्यबहार हो र हाम्रा रैथाने भाषा, संस्कृति, चालचलनहरू हाम्रा परिचय हुन् | हाम्रो यो प्राकृतिक परिचयलाई उनीहरूले परिभाषित गरेर प्रदूषित गरिदिएका छन् | आफ्नै मौलिक तथा रैथाने परिभाषामा उभिएर मात्र नेपाल समुन्नत बन्छ भन्ने विषयमा विवाद छैन |

अन्त्यमा, अव हामी उनीहरूले लेखिदिएको परिभाषा मान्नेवाला छैनौं | हाम्रो यात्रा मुहान सफा गर्ने होइन, मुहान परिवर्तन गर्ने हो | समयले सबै नेपालीहरूलाई यो बाटोमा लैजाने छ | यसै बाटोले नेपाललाई सधैंको लागि प्रदुषण रहित बनाउने छ | यसैबाटोले हामी नेपालीलाई अमृत बनाउने छ -मृत्योर्माऽमृतं गमय: |

समय, सोच र जोस

भारतीय नेताहरू नेपालमा आएर धर्म, संस्कृति तथा इतिहासबीच रहेको पुरातन सम्बन्धको भाषण गर्दै हामी नेपालीहरूलाई भावनात्मक रुपमा ब्लेकमेलिंग गरिरहेका हुन्छन् | अर्कोतिर जव नेपालका पूर्वप्रधानमन्त्रीहरू भारतीयहरूको निमन्त्रणामा त्यहा जान्छन्, उनीहरूको ९८% भाषण भारतीयहरूको चापलुसीमा खर्च हुन्छन् |

हो, धेरै विषयमा नेपाली र भारतीयहरू बीच समानता छ | धर्म, संस्कृतिमात्र होइन हाम्रो शरीरमा बग्ने रगतको डीएनए पनि एकै हुनसक्छ तर यसको अर्थ आफ्नो स्वतन्त्रता र गौरवको परित्याग गरेर "भारत और नेपाल एक ही है" भन्ने मूर्खतापूर्ण नियम स्वीकार्न सकिन्न |

अंग्रेजले भारत छोड्ने बेलामा त्यहाँ ५६७ बटा सानाठूला राज्यहरू थिए | ती राज्यहरूको पारस्परिक विद्वेषले "इन्डिया"को निर्माण भएको हो | मुस्लिमहरूको संस्कृति होस् वा इसाई धर्म भारतीय बाटो भएर नेपाल प्रवेश गरेका हुन् |

यतिमात्र होइन, नेपालका ठूला-साना राजनैतिक परिवर्तन पनि भारतीय चाहनाले भएको तत्थ्य लुकेको छैन | मुखले भावनात्मक ब्लेक-मेलिंग गर्ने तर ब्यबहारमा नेपालीहरूलाई "कागदी निचोरेझैं निचर्ने" भारतीय संस्थापन पक्षको ब्यबहार सबैले बुझे कै हो |

मोदीको पहिलो नेपाल भ्रमणले अत्यन्त सकारात्मक भएको नेपाली मन नाकावन्दीले नराम्रोसंग कुँडियो | मोदी सरकारले दिएको मनभित्रको गहिरो घाउँ आजको युवापुस्ताले कमसेकम पचास वर्ष त बिर्सन सक्दैनन |

विश्वको सबैभन्दा ठूलो र संगठित मानिने हिन्दुहरूको संगठन राष्ट्रिय स्वयम् सेवक संघको राजनैतिक विभाग भारतीय जनतापार्टीबाट चुनिएको हिन्दुवादी सरकारले भूइँचालोले थिलोथिलो भएको नेपालमा (खासगरी पहाडीउपर) कठोर नाकावन्दी लगाउँदा न त दूई देशका जनता बीचको धार्मिक र सांस्कृतिक एकता सम्झ्यो न नेपाली जनसंख्यामा ८३% भाग ओगट्ने हिन्दूहरूको जीवनलाई नै महत्व दियो | मोदी सरकारले केवल राजनैतिक स्वार्थलाई सर्वोपरी ठान्यो र ठानिरहेको छ |

भारतीय संस्थापन पक्षमा एस्तो कठोरतापूर्ण ब्यबहार विकसित हुनुमा उनीहरूमात्र जिम्मेदार छन् भनेर मान्नु सही होइन | नेपाली जनताको नेतृत्व गर्ने नेताहरू नै भारतीयहरूको लोलोपोतो गरेर एस्तो स्थिति निम्त्याएका हुन् | नेपाली राजनीतिको नेतृत्व गर्नेहरूले नेपालीहरूको स्वार्थ होइन भारतीय राजनीतिको स्वार्थलाई महत्त्वपूर्ण ठाने | अहिले भारतीय संस्थापन पक्षलाई यो बानी परिसकेको छ |

राजनीतिको एउटा नियम छ : कुनै पनि राष्ट्रको राजनीति आफ्नै राष्ट्रको स्वार्थ पूरा गर्न संचालित हुनुपर्छ | अमेरिका होस् वा चीन, भारत होस् वा रूस उनीहरूले आफ्नो स्वार्थको लागि काम गर्छन् | उनीहरूका लागि आफ्नो राष्ट्रिय स्वार्थ सर्वोपरी हुन्छ |

नेपाली राजनैतिक नेतृत्व विश्वका केही "दुर्भाग्यपूर्ण राजनैतिक नेता" मध्ये पर्छन् जसले नेपाल र नेपालीको स्वार्थलाई अगाडी राखेर काम गर्दैनन् | यिनीहरूको मुख्यलक्ष व्यक्तिगत स्वार्थ पूरा गर्न राजनैतिक पदको उपयोग गर्नुहुन्छ |

विश्वको राजनैतिक चरित्र वदलिएको छ तर भारतीय संस्थापन पक्ष कुनै पनि हालतमा वदलिन चाहन्न र नेपाली नेतृत्व पनि नेपालीहरूको स्वार्थका लागि व्यक्तिगत स्वार्थ छोड्न तयार छैन | भारतीय संस्थापन पक्ष र नेपाली राजनैतिक नेतृत्व बीचको सम्वन्ध "तिमीहरू ब्लेक-मेलिंग गर, हामी ब्लेक-मेलिंग हुने तयारी गरेर आउंछौं" नै छ |

मैले लेखेको कुरा धेरैलाई नपच्ला तर भारतमा हिन्दुवादी सरकार हुँदाहुँदै नेपाल धर्मनिरपेक्ष राष्ट्रमा रुपान्तरित हुनु नेपालीहरूको चाहना होइन | भारतको हिन्दूवादी सरकारले नै नेपाललाई "धर्मनिरपेक्ष गणतन्त्रात्मक राष्ट्र" बनाएको हो | यो कुराको जवाफ नेपाली राजनैतिक नेतृत्वले नाटकीय मंचन "संविधान निर्माणमा जनताको सुझाव लिने क्रममा "नेपाल हिन्दू राष्ट्र हुनुपर्छ" भन्ने दिएको मतबाट बुझ्न सकिन्छ |

जनताले "नेपाललाई हिन्दू राष्ट्र वनाउँ" भनेर स्पस्ट निर्देशन दिंदादिंदै पनि नेपाल धर्मनिरपेक्ष बन्यो | यो भारतको हिन्दूवादी सरकार कै चाहनामा भएको हो | मोदीहरूले नेपाल हिन्दूराष्ट्र नै चाहेको भए यहाँ धर्मनिरपेक्षता सम्भव थिएन |

अहिले नेपाली जनतामा एउटा नकारात्मक विश्वास बलियो बनाउन भारतीय संस्थापन पक्ष सफल भएको छ त्यो हो "भारतले नेपालमा जस्तो चाह्यो तेस्तै हुन्छ "| आम नेपालीहरूमा निराशा. कुण्ठा, आत्महीनताबोधबाट उम्कन नदिने यो मानसिक लडाईमा भारत सफल भएको छ | हरेक नेपालीमा भारत-फोवियाले घर गर्न थालेको छ |

समयसमयमा नेपालीहरूले नेपाल र नेपालीहरूलाई केन्द्रमा राखेर राजनैतिक दिशा निर्धारण गर्ने प्रयत्न गरेका हुन् तर ती सफल हुन सकेनन् किनभने "भारत-फोबिया"को गहिरो आघातले तिनलाई निल्यो |

समयले कोल्टे फेर्ने होइन, समयलाई पर्खने पनि होइन, सोच परिवर्तन गर्ने हो | मान्छेको सोचले समयलाई परिवर्तन गर्छ समयले मान्छेको सोच होइन | अवको नेपाली भारतीय राजनैतिज्ञको राजनैतिक ब्लेक-मेलिंगसंग सहमत हुँदैन | भारतीय राजनैतिक नेतृत्वले बुझे हुन्छ : अवको युवाले नेपाल केन्द्रित राजनीति गर्नेछन् | सोच बदलिएपछि भारत-फोविया पनि विलाउने छ | भारतीय नेतृत्व आफ्नो सोच बदल्न बाध्य हुनेछन् |

वैदिक इतिहास केलाउने हो भने नेपाल भारतभन्दा प्राचीन हो | भारत अनेकौं राज्यहरूमा विभाजित रहेको बेला नेपाल अखण्ड थियो | कालीगण्डकीको किनारामा तपस्या गरेका राजा भरतले भारतको न्वारन गरेका थिए | अवको युवाले भारतीयहरूसंग यो कुरा भन्न कत्तिपनि डराउने छैन, लर्वराउने छैन |

सम्वन्ध मधुर गर्न र नेपाली युवाहरूको मनमा परेको "हेपाई"को चोटमा राहत दिने काम "चोट दिने"को हो | नाकावन्दी नेपालीले लगाएका होइन, उनीहरूले लगाएका हुन् | धार्मिक र सांस्कृतिक समानताको कुरा गर्दा ब्लाक-मेलिंग नहुने पुस्ता विकसित हुँदैछ |

यो युवा पुस्ताले द्वन्दमा पटक्कै विश्वास गर्दैन तर आफ्नो स्वाभिमानका विषयमा सम्झौता पनि गर्न सक्दैन | यदि नेपाल र भारत दुई राष्ट्र हुन् भने यिनको सम्वन्ध समान हुन्छ, हैसियत पनि समान नै हुन्छ | यो तत्थ्य भारतीय राजनैतिक नेतृत्वले जतिसक्दो छिटो बुझेको राम्रो हुन्छ |

जव हामीले समानताको सम्वन्धको कुरा गर्छौं धेरै नेपालीहरू सहसा विश्वास गर्न तयार देखिन्नन् | यो स्वाभाविक हो किनभने जसजसमा उनीहरूले विश्वास गरे, उनीहरूले नेपाल र भारतीयवीचको समान सम्बन्ध स्थापित गर्नुभन्दा आफ्नो स्वार्थलाई प्राथमिकता दिए | अवको स्वार्थ नेपाल र नेपालीको लागि हुनुपर्छ |

हामीसंग समानताको सम्वन्ध राख्न चाहनेले न्यूनतम रूपमा नेपाल वैदिक सनातन हिन्दूधर्म, बौद्ध, जैन, किराती र बोनको श्रोत स्थल हो, नेपालीहरूसंग विश्वले समावेशी सम्बन्धको ब्यबहारिक प्रयोग सिक्नुपर्छ र नेपालीहरूले सिद्धान्त र परिभाषा निर्माण गर्न सक्छन् भन्ने विषयमा सहमत हुनैपर्छ |

हामी आफ्नो जरोकिलो छोड्न सक्दैनौं | आफ्नो वैदिक हिन्दू संस्कृतिको छहारीमा जागरणको धूनी बालेर भए उदेश्य प्राप्त गर्नेछौँ | सत्य तीतो हुन्छ र अन्त्यमा स्वीकार्नैपर्छ | विश्वास गर्नुस् : अवको बाटो हाम्रो आफ्नो हुनेछ, अवरोध त आउनेछन् तर गन्तव्य प्राप्त हुने विषयमा कुनै शंका छैन | जो आफ्नो जरोकिलोसंग जोडिएको छ, उ पराजित हुँदैन |

आफ्नो स्वाभिमान, इतिहास तथा दाईत्वसंग जोडिएको सोचसंग निर्मल-गोविन्दहरूले यदि "राज्यराष्ट्र" विकल्प प्रस्तुत गर्छन् भने यो कुनै काकताली होइन | नेपालीहरूको रगतमा रहेको परिवर्तनको सूर्योदय हो | कसैले नाक खुम्च्याउदैमा नेपालका नदीहरूले पथ परिवर्तन गर्दैनन् | यो सोचको परिवर्तन हो, यो सोचको परिवर्तनलाई रोक्ने ताकत कसैसंग छैन | हामी आफ्नो मूलबाटोमा छौँ र सबै बाटोहरू अन्ततः मूलबाटो मै जोडिने छन् |

अन्त्यमा, हामी सबै समय, सोच र जोश लिएर परिवर्तनको मार्गमा छौँ | हामी जित्नेछौँ |

सुन्दर देखिने इच्छा जव बन्छ समस्या

महिला वा पुरुषले आफ्नो शारीरिक सुन्दरताका लागि सरदार दैनिक ३० मिनट विताउने गर्छन् | तर केही पुरुष तथा महिलाहरू शारीरिक सिंगार-पटारका लागि आवश्यकता भन्दा बढी नै समय खर्च गर्छन् |

उनीहरू हरेक समय आफ्नो सुन्दरतामा केन्द्रित हुन्छ | घरमा घन्टौं सृंगरपटारमा विताए तापनि उनीहरू समय मिल्दा साथ पुन: लिपिस्टिक लगाउन, कपाल कोर्ने, कपालमा जेल फेर्ने, सुगन्धित बस्तु हाल्ने, लुगा फेर्ने र वारम्वार ऐना हेर्ने काम गर्छन् |

एसो गर्ने मध्ये ५-१०% पुरुष तथा स्त्रीहरू "एक्ट्रेस-सिन्ड्रोम"ले पिडित हुन्छन् | सृगरपटार गर्ने इच्छामा नियन्त्रण गर्ने नसक्ने अवस्था आउनु र यसका कारण अन्य दैनिक कामहरू प्रभावित भैरहेको छ भने तपाई "एक्ट्रेस-सिन्ड्रोम"बाट पिडित हुनुहुन्छ |

"एक्ट्रेस-सिन्ड्रोमका निम्न लक्षण हुन्छन् :
१. बाटोमा हिड्दा नराम्रो/नराम्री देखिएँ कि भनेर चिन्ता हुने |
२. कही ठूलो ऐना देख्यो कि आफुलाई हेर्न मन लाग्ने
३. आफुसंग सृगरका सामग्री लिएर हिड्ने
४. ठाउँ पाउदा साथ ड्रेस परिवर्तन गर्ने
५. बारम्वार कपाल मिलाउने, काहियो लगाउने
६. नराम्रो देखिने डरले आत्तिने
७. अरूलाई बढी राम्रो देखेर डाहा हुने आदि
८. बारम्वार सेल्फी खिच्न मन लाग्ने

परामर्श : शारीरिक सुन्दरता सबैका लागि चाहिन्छ नै | हरेक मान्छे सुन्दर देखिनुपर्छ | यदि सुन्दरदेखिनका लागि तपाइँले आफ्नो दैनिक ब्यबहार छोड्नु भएको छ अर्थात् यदि तपाईंले आफ्नो शारीरिक सुन्दरता प्राप्त गर्नका लागि जानाजान त्यो भन्दा पनि महत्वपूर्ण कामहरू छोड्नु भएको छ वा गर्न ढीला गर्नुभएको छ भने आफ्नो सोच बदल्ने बेला आयो |

यसका लागि तपाईंले निम्न काम गर्न सक्नुहुन्छ
१. सुन्दरता समय सापेक्ष र उमेर सापेक्ष हुन्छ भनेर आफै रियलाइज गर्ने
२. बारम्वार ऐना हेर्ने बानीमा क्रमश: नियन्त्रण गर्दै लैजाने
३. संगै लिएर हिड्ने सृगर सामग्रीहरूको संख्या पनि घटाउने
४. अरूको सुन्दरता हेरेर रमाउने
५. आफ्नो प्राकृतिक बनावटमा विश्वास गर्ने र त्यो आफ्नोलागि अद्वितीय छ भनेर विश्वास गर्ने |
६. सेल्फी लिनु एउटा प्राकृतिक कुरा हो तर जव कसैले ठाउँ-कुथाउमा, आफ्नो शरीरलाई नै जोखिममा पारेर सिल्फी लिने कुरामा सचेतता अपनाउनुपर्छ | शरीर नै नभए तपाईंले खिचेको सेल्फिको कुनै महत्व हुँदैन |

यदि पनि तपाईंको समस्या यथावत् रहन्छ र चाहँदाचाहदै आफुलाई परिवर्तन गर्न सक्नुभएको छैन भने मनोबैज्ञानिक परामर्शकसंग सम्पर्क गरेर अगाडी बढ्ने | तपाईंको सुन्दरता रमाइलोपनका लागि हो, यसको लागि बढी अल्झिएर आफ्ना अन्य महत्वपूर्ण कुराहरू न गुमाओं |

शोध निर्देशकहरूका लागि

संस्कृत र पालीभाषामा लेखिएका हजारौं ग्रन्थहरूको अध्ययन/अध्यापन नगर्ने तर कुइरेहरूले अंग्रेजीमा लेखिएदिएका कितावहरूलाई आफ्नो विचारको माध्यमबनाउंदा नचाहेर पनि कुइरेहरूको बायसनेसले ठाउँ पाउँछ |

बरू, थोरै भए पनि संस्कृत र प्राचीन पाली भाषाको अध्ययन आरम्भ गर्नेहरूले बढी स्रोत प्राप्त गर्छन् | त्यैपनि अव सन् १७-१८ तिर अनुवाद गरिएका किताव तथा लेखिएका इतिहासको उद्धरण गर्ने जमाना धेरै छुटिसकेको छ | सन् १९९० एता प्राचीन संस्कृत तथा पाली साहित्यका धेरै र विश्वासनीय अनुवाद-अनुसन्धान भएका छन् |

संस्कृत र पालीका सवालमा विदेशी (अंग्रेजी) अनुवादको विश्वसनीयतामा धेरै खोट लगाउने स्थान छन् | अनुवादहरूलाई प्रमाणिक ठानेर सीधै उद्धरण गर्नुभन्दा, त्यस उद्धरणको पुष्टि गर्न सम्वन्धित मूल पुस्तकको स्रोत पढ्नु र बुझ्नु धेरै राम्रो हुन्छ |

अंग्रेजहरूले भारतमा राज्य गरिरहेको अवस्थामा उनीहरूको मुख्य उदेश्य इसाई धर्मको प्रचारप्रसार गर्नु थियो भने त्यस बखतका विद्वानहरूले संस्कृतको अध्ययन केवल इसाई धर्मको प्रचारप्रसारमा सहयोगका लागि गरेका थिए |

उनीहरूको उदेश्य भारतीय शास्त्रहरू पनि बाइबल कै पक्षधर छन् र भास्तीय शास्त्रहरूले पनि विश्वका सबै मानिसहरूलाई इसाईधर्म अपनाउन नै प्रेरित गर्छन् भन्ने रहेको थियो |

त्यस्तो अवस्थामा बाइबलको मर्म विपरित अर्थ दिने वा अंग्रेजहरूको शिक्षानीति, अर्थनीति तथा राजनीतिसंग असहमति राख्ने शब्द र मर्महरूको अर्थ तोडमरोड गरेर प्रस्तुत गरिएको थियो | जुन कुरा आजका पाश्चात्य विद्वानहरूले पनि स्वीकार गरिसकेको अवस्था छ |

किथ, म्याक्समूलर आदि स्थापित विद्वानहरूले पनि भारतवर्षीय साहित्यहरूको अनुवाद इसाई-मुसाई दृष्टिकोणले नै गरेका थिए | आज यो विषयपूर्ण स्थापित भैसकेको छ |

कमसेकम विश्वविद्यालयमा शोधको निर्देशन गर्ने प्राध्यापकज्यूहरूले माथिल्लो तत्थ्यलाई दृष्टिगत गरेको हुनुपर्छ | अन्यथा, प्राचीन संस्कृत तथा पाली साहित्यको पूर्वाग्रही दृष्टिकोणले नवविद्वानहरू पनि ग्रसीत हुने निश्चित छ |

विद्वानहरूका सबै दोषहरू क्षम्य हुन्छन् तर पूर्वाग्रही दृष्टिकोण कहिले पनि क्षमा योग्य हुँदैन किनभने यसले नवागन्तुक विद्वानहरूलाई समेत संक्रमणमा पार्छ |

आफैले आफ्नो जरोकिलो खोज्ने प्रयत्न नगर्ने, अरूले गरेको प्रयत्नलाई समेत पश्चिमाको सहमति खोज्ने र अरूले खोजिदिएको तत्थ्यलाई समेत समालोचनात्मक विधिले सत्यापन नगरी जस्ताको तस्तै स्वीकार्ने "रेडिमेड" संस्कृतिले नेपाली प्राज्ञहरूको सबैभन्दा बढी अवामुल्यांकन भएको छ | अव यसको सुधारका लागि प्रयत्नशील हुनुपर्छ |

आधुनिक गुरुकुलले यसको थालनी हो | जहाँ पूर्वाग्रह र पक्षपातलाई कुनै ठाउँ हुने छैन | ऋषिहरू लोककल्याणका लागि पनि झूटो कुरा बोल्दैनथे, आधुनिक गुरुकुल सत्यको बाटो हो, जहाँका विद्यार्थी तथा अध्यापकहरूले सत्यका लागि काम गर्नेछन् |

हो, तर हाम्रा विविका प्राध्यापकज्यु र राजनीतिज्ञहरूको सोच आज पनि त्यसैले गाइड गरेको छ | देशको राजनीतिलाई हाक्ने हाम्रा नेताहरू सन् १७-१९ को विचका विदेशी सोचबाट ग्रस्त छन् | र त्यसो सोच पढेर होइन सुनेर स्थापित भएको छ | सुनेर लेखिएको र बोलिएको विषयलाई अव प्रमाणिक मान्ने जमाना छैन |

अहिले जमाना वदलिएको छ र १८-१९ तिरको तुलना विदेशी अनुसान्धाताहरूको ट्रेन्ड वदलिएको छ | नेपाली, भारतीय तथा विदेशी मूलकै विद्वान अनुसन्धाताहरूले धार्मिकतामा आधारित पक्षपातपूर्ण अनुवाद गर्ने इसाईसोचको विरुद्ध उभिएका छन् | वेद, पुराण, महाभारत, चाणक्यनीतिआदिका नया अनुवाद आएका छन् | अनुवादकहरूले इन्टरनेट प्रविधिको फाइदा उठाउँदै आफ्ना अनुसन्धानहरूमा संस्कृत वा पाली मूललाई देवनागरी, रन्जना वा अन्य लिपिमा सार्न थालेका छन् |

जातीयता, क्षेत्रीयता र विदेशी जरोकिलोमा बाँधिएका नेपाली राजनीतिज्ञ र तिनको मतियारका रुपमा सन् १७-१९ सयको विश्वलाई पछ्याउने सोचले ग्रस्त नेपाली प्राज्ञहरूले पनि ढिलोचाडो यी कुरा नबुझी धर छैन | जवसम्म हाम्रा राजनीतिज्ञ र विद्वानहरूले आफ्नो परम्परामा भएका जीवनोपयोगी र अनुपयोगी विषय आफ्नै बलबुतामा खुट्याउने औकात प्राप्त गर्दैनन्, तवसम्म हामी विदेशीबाट डोमिनेन्ट हुनैपर्छ |

यो त्यहाँको शिक्षा पद्यतिप्रति इमान्दारिताको सूचक र पुरक हो | हामीमा राजनीति र रेडिमेड संस्कृति हावी भएको छ | नेपालमा भाषाको समस्या पनिं छ | संस्कृतक विद्वानहरूले अग्रेजी नजानेको हुन सक्छ र अंग्रेजी वा अन्य विधय पढेकाहरूले संस्कृत जान्दैन | तर एउटा कमन कुरो के छ भने दूबैले अंग्रेजी र संस्कृत जान्न चाहन्छन् | दूबै भाषामा पोख्त नेपाली विद्वानहरूले बुझेर पनि नया किताव किनेर पढ्ने\/पढाउने आर्थिक हैसियत राख्दैनन् | ती पुस्तकहरूमा हाम्रा विद्वानहरूको पहुँच छैन | हामी ती कितावहरू किन्न पनि सक्दैनौं

आफ्नो धर्म तथा संस्कृतिप्रति विश्वभरी केही न केही पक्षपातपूर्ण दृष्टिकोण हुन्छ नै, हामीमा पनि त्यस्तो हुन सक्छ तर कामको थालनी नै नगर्नु सबैभन्दा दुखको कुरा हो |अरूलाई दोष दिनुको सट्टा हामीले आफ्नो साहित्यिक विरासततिर फर्केर हेर्नु उचित हुन्छ | तर हाम्रा विद्वानहरूले नया अनुवाद्तिर ध्यान दिन सकिरहेका छैनन्, यो कमी हाम्रै हो |

नेपाली विश्वविद्यालयहरूले गराउने अनुसन्धान प्रणाली अझै फितलो छ | शोध निर्देशन गर्ने र शोधकार्य गर्ने दूबैमा टालटुल गर्ने प्रवृति छ | हाम्रा अनुसन्धानहरूको यो पाटो निराशाजनक नै रहेको छ | हाम्रा धेरै अनुसन्धानहरू विश्वअनुसन्धानको मानकमा असफल हुन्छन् | अहिले मुख्य कारण कपि-पेस्ट नै रहेको छ | अव हामीले यस विषय गम्भीरतापूर्वक लिएनौं भने विश्वको नया संस्कृतिमा हामीले टेक्न टेन सक्ने अवस्था छैन | अनुसन्धानको विश्वसनीयता र गुणस्तरीयता जाच्न एउटा बटन दबाए पुग्ने प्रविधिको युगमा “ढांटे”का शोधहरूको कुनै मूल्य हुँदैन |

अव हामीले शोधकार्य गर्दा/गराउंदा विश्वप्रविधिमा अवतरित भएको कुनै पनि कथन तुरुन्त परीक्षित हुन सम्भव छ भन्ने कुराको हेक्का राख्नैपर्छ र यसका लागि तयार रहनुपर्छ | विदेशी वा स्वदेशीले ढाँटन सक्ने अवस्थाको अन्त्य इन्टरनेटले सधैंका लागि गरिदिएको छ | अव हाम्रा मौलिक कार्यहरूलाई कुनै चुनौती छैन तर नक्कली कामहरूको कुनै भविष्य छैन |

अवका लागि सक्कली काम भनेको : आफ्नै जरोकिलोसंग जोडिएर, तिनको गहिराईमा पुगेर तिनमा रहेको जीवनोपयोगी, विश्वको लागि उपयोगी तथा अनुपयोगी तत्थ्यहरू बाहिर निकाल्नु नै हो | यसमा आफ्नो, आफ्नो देशको र पूर्खाहरूले गरेको अथक परिश्रमको सम्मान हुनेछ भने हाम्रा शोधकार्यहरू विश्वको लागि उपयोगी हुनुका साथै आफ्नै जीवनका लागि पनि आर्थिक सवलीकरणको बलियो साधन बन्ने छ |


Copyright (gsu300@gmail.com)

गोरखनाथ पन्थ र नेपाली मूलका भारतीय मुख्यमन्त्री

महायोगी गोरखनाथको जन्म सुदूर पश्चिम नेपालको कुनै क्षत्रीय परिवारमा सन् ११०० - १२०० का विचमा भएको विश्वास गरिन्छ | यी प्रसिद्ध नाथपन्थका संस्थापक मानिन्छन् भने नेपालको एकीकरण गर्ने राजा पृथ्वीनारायण शाहका गुरू यसै नाथ परम्पराका योगी रहेका थिए र हाल सम्म पनि नेपाली मुद्रामा गोरखनाथको उल्लेख गरिन्छ |
महायोगी गोरक्षनाथ स्वयम् भने आफु नाथ परम्पराको एउटा विनम्र प्रचारक मात्र भएको निवेदन गरेका छन् भने गोरक्षनाथका अनुयायीहरू निजलाई भगवान शंकरको अवतारका रूपमा आराधना गर्छन् | नाथ परम्पराले संसारको सृष्टिकर्ता भगवान् शंकरलाई मान्छन् भने त्यागमय जीवन र रहस्यमय उपासना पद्यतिहरूका माध्यमबाट मोक्ष प्राप्त गर्न सकिन्छ भन्ने यिनको दार्शनिक मान्यता हुन् |

अद्वैतवाद गोरक्षपन्थको मूल गन्तब्य रहेको छ | असलमा नेपाल गोरक्षपन्थको मूल थलो हो| गोरक्षपन्थ नेपाल हुँदै भारत पसेको हो | काठमाडौं उपत्यका तथा पश्चिमी नेपालका पहाड तथा तराई भाग प्रमुख नाथ योगीहरूका उपासना स्थलहरू छन् |

हालै भारतीय राज्य उत्तरप्रदेशको मुख्य मन्त्रीका रूपमा आदित्य नाथ योगी अजय\सिंह बिष्टले मुख्य मन्त्रीको जिम्मेवारी पाएका छन् | यिनको जन्म पोड़ीगढवालको विष्ट परिवारमा भएको र सो भारतको यो भूभाग तथाकथित सुगौली सन्धि भन्दा पहिला नेपाल नै रहेको कुरा बज्रसत्य हो |

यस अर्थमा हाल विश्वको छैठों ठूलो जनसंख्या भएको भारतीय राज्य उत्तरप्रदेशले नेपाली मूलको मुख्यमन्त्री पाएको छ | साथै, गोरखपुर जहाँ नाथ परम्पराको मुख्य पीठ छ, त्यो पनि कुनै समयमा नेपालकै अंग थियो |

आजभोली भारतीय मिडियाहरूले उछाल्ने गरेको शब्द "भारतीय मधेशी" बस्तुत गलत त भ्रामक प्रचार हो | असलमा, वर्तमान नेपालसंग जोडिएका अधिकांश भारतीय भूभागमा निवास गर्ने सबै जनता नेपाली मूलका भारतीय नै हुन् |

"भारतीय मूलका मधेशी" शब्दको प्रयोग भ्रमपूर्ण र विभाजनकारी अभिप्रायले भएको हो | आदित्य नाथ भनिने अजयसिंह विष्टको उदयले भारतीय मिडियाहरू स्पस्ट हुनुपर्छ कि रोटीबेटीको सम्बन्ध केवल तराईमा होइन सुदूरपश्चिमको पहाडी भागमा पनि रहेको छ | सुदूरपश्चिममको ठूलोजनसंख्या पौडीगडवाल, कुमायु भारतीय भूभागसंग रगतको सम्वन्ध राख्छ जुन सन् १७५० पूर्व बृहद नेपालकै अभिन्न अंग थिए |

नेपाली मूलका भारतीय मुख्यमन्त्रीलाई बधाई छ | यो तत्थ्य उनीलाई पनि हेक्का रहोस् |

भान्छा सरोकार : जस्तो खायो अन्न तेस्तै हुन्छ मन

जस्तो खायो अन्न तेस्तै हुन्छ मन : भान्छा सरोकार 

श्रीमद्भगवद्-गीतामा भगवान श्रीकृष्णले भोजनका विभिन्न प्रकृति, तिनले व्यक्तित्वमा पार्ने प्रभावका विषयमा यसरी वर्णन गर्नुभएको छ :

जुन भोजनले आयु, सत्व, बल, निरोगता, सुख र प्रेम बढाउँछ, जुन रसयुक्त, केही चिल्लो, हितकारी, खाँदा मनमा आनन्द मिल्छ, एस्तो भोजन सात्विक हुन्छ | १७/८

तीतो, अमिलो, चर्को, ज्यादै तातो प्रकृतिको, पिरो र मुखलाई असजिलो पार्ने भोजन राजसिक हुन्छ | एस्तो भोजनले दुख. शोक तथा रोग उत्पन्न गर्छ | १७/९

बासी, स्वाद विग्रेको, गन्हाएको, जूठो, छुन पनि घीन लाग्ने भोजनहरू तमोगुणी हुन्छन् | यस्ता भोजनहरू खराव मान्छेहरूलाई मन पर्छ | १७/१०

भगवान् श्रीकृष्णका अनुसार “भोजनको शुद्धीकरण नभएसम्म सत्व अर्थात् विचारमा” पवित्रता उत्पन्न हुने सक्दैन | हरेक प्राणीका लागि भोजन अनिवार्य हुन्छ | जिउनका लागि भोजन गर्नैपर्छ | पशुहरूका लागि प्रकृतिले नै भोजन तोकिदिएको हुन्छ | उदाहरणका लागि बाघले घाँस खादैन न गाई-बाख्राले मासुनै खान्छन् | तर यी दूबैले अन्न खान सक्छन् | अन्न यिनको प्राकृतिक भोजन होइन |

आयुर्वेदका विद्वान ऋषि चरकले (सन् ९००) आफ्नो प्रसिद्ध रचना चरकसंहितामा स्वास्थ्य जीवनका लागि तीनबटा सूत्र निर्धारित गरेका छन् आहार, निहार तथा विहार | भोजन नै जीवनी तत्व हो जसले निन्द्रा तथा यौनजन्य क्रियाकलापमा प्रत्यक्ष असर गर्छ | विहार शब्दले काम गर्ने क्षमतातिर इंगित गरेको हो भने निद्राले सुखमय जीवनतिर प्रेरित गरेको हो | भान्छाको उचित ब्यबस्थापनले कार्यको प्रकृतिअनुसार भोजन आपूर्ति गर्छ | काम अर्थात् परिश्रमको प्रबृत्ति र प्रकार हेरेर भान्छाको ब्यबस्थापन हुनुपर्छ |

वैदिक साहित्यमा “भान्छा सरोकार तथा ब्यबस्थापन मन्त्रालय” महिलाहरूको जिम्मामा हुन्थ्यो | धेरैजसो नेपाली समाजमा आज पनि यो परम्परा कायम नै छ | आचार्य शंकरले माता अन्नपूर्णालाई भोजन तथा भान्छाका मालिक्नीको रूपमा स्तुतिगान गान गरेका छन् | प्राचीन दक्षिण भारतीय आलवार सन्त, श्रीवैष्णव आचार्यहरूले पनि श्रीदेवीलाई भोजन व्यबस्थापिकाको रूपमा आदर गरेका छन् |
नेपालीमा त झन् उखान नै छ – जस्तो खायो अन्न, त्यस्तै हुन्छ मन | रक्सी पिएर मातेको मान्छेबाट कसैले देवआराधनाको अपेक्षा गर्दैन |

अत्याधिक मासु खानेहरूबाट दया अथवा क्षमाको अपेक्षा गर्नुहुँदैन | मुस्लिम समाजमा अत्याधिक मासुको प्रयोग हुन्छ | असर स्पस्ट छ : मुस्लिम समाज हिंसात्मक बाटोमा हिंडीरहेको छ | मासु खानु उचित हो अथवा अनुचित हो भन्ने कुरा भन्दा पनि हिसाबाट आर्जित गरेको भान्छाले हिंसातिर नै प्रेरित गर्दो रहेछ भन्ने विषय अनुभव गरिएको छ |
भोजन र भान्छा सरोकारका विषयमा एउटा प्राचीन प्रतिनिधि कथा यहाँ उल्लेख गर्न चाहन्छु – ब्रह्मचारी र राजाको भान्छा | कथा यसरी छन् :

एक दिन एउटा सदाचारी ब्राह्मण घुन्दै एउटा राजाको महलमा पुगेर बास मांगे | राजाले खुसी भएर आफ्नो महलमा बास दिन स्वीकार गरे | राजाले धेरै आग्रह र कर गरेपछि ती ब्राह्मणले राजाको भान्छामा गएर टक्र्याएको सामग्रीबाट भोजन बनाएर खाए | अनि, तोकिएको ठाउँमा गएर सुते |

चानक राती उनको निद्रा खुल्यो | उनीले आफु सुतेको कोठामा थुप्रै सुन, धन-सम्पत्तिले भरिएका भाडाकुडा देखे | उनले आफुलाई रोक्न सकेनन् र आफ्नो बर्कोमा त्यहाँ भएका सामाग्रीहरू बाँधेर महलबाट बाहिरिए | प्रहरीहरूले को हौँ ? भनेर सोद्धा निर्धक्कसंग “म चोर हुँ” भनिदिए र ढोकेले पनि दरवारको कुनै ठूलो अधिकारी होला भनेर छोडीदिए |

बाटोमा हिड्दैजाँदा संयोगले उनलाई बेस्सरी “छेरउटी” लाग्यो | अन्तत: उनले गतराती दरवारमा खाएको सबै भोजन र त्यसको रस दीसाबाट बाहिरियो | त्यसपछि उनलाई आफुले गरेको चोरीप्रति ठूलो पछुताउँ भयो र उनी त्यो धनको पोको बोकेर राजदरवारमा पुगी आत्मसमर्पण गरे | राजाले पनि उनलाई जेलखाना पठाए |

जेल जाँदाजाँदै ब्राहमणले राजासंग एक पटक जेलमा आएर आफुसंग भेट गर्न अनुरोध गरे | आत्मसमर्पण गरेर चोरेको सबै सम्पत्ति फिर्ता गरेको कारण राजा अलि नरम भए | भोलिपल्ट बिहानै जेलखानामा राजा र कैदी ब्राहमणको भेट भयो | कैदी ब्राहमणले राजासंग “अस्ति मलाई भान्छामा उपलब्ध भोजन सामाग्रीहरू कहाँबाट राज महलसम्म आएको हो, खोजेर जानकारी पाऊं” भनि अनुरोध गरे |
राजाले आफ्ना सेवकहरूलाई अनुरोध बमोजिम गर्न आदेश दिए |

केही दिनपछि सेवकहरूले त्यो भोजन सामाग्रीका विषयमा : एउटा चोर नगरमा ब्यापार गर्न आएका ब्यापारीहरूको भोजन सामाग्री चोरेर भाग्ने क्रममा पक्राउ परेको र त्यो चोरेको सामाग्री स्वाभाविक रूपले राजश्वमा दाखिला गर्नु पर्ने भएकोले दाखिला गरी राजभान्छामा पठाइएको” भनेर प्रतिवेदन दिए |

कैदमा रहेका ब्राहमणले राजाबाट अन्नको स्रोतका विषयमा जानकारी पाएपछि “चोरबाट उठेको राजश्वको अन्न ग्रहण गर्दा आफ्नो मन चोरी गर्न विवस भएको” भन्ने बुझे | राजाले पनि “आइन्दा स्रोत नबुझिकन कुनै पनि अन्न भान्छामा प्रयोग नगर्न” निर्देशन दिंदै ब्राह्मणलाई जेलमुक्त गरे |

उपरोक्त कथाले भान्छा र त्यहाँ पाक्ने अन्नले मानवीय ब्यबहारमा पर्ने प्रभावका विषयमा सावधान गरेको छ | अन्न शब्दलाई शाब्दिक अर्थमा बुझ्नुभन्दा धन-आर्जनको अर्थमा बुझ्नु उचित हुन्छ | ठगी, घूसखोरी, चोरी, अज्ञात स्रोत र साधनबाट आर्जित गरेको सम्पत्तिले पाक्ने भान्छाले पेट भर्न सकिन्छ तर सन्तोष प्राप्त गर्न सकिन्न | सुख इन्द्रियसम्म सीमित हुन्छ भने सन्तोष अर्थात् आनन्द मनभित्रको गहिराईमा हुन्छ | छल, ठगी, चोरीआदिबाट आर्जित भान्छाले तिनै कुरामा प्रेरित गर्छन् भने परिश्रम तथा उचितबाटोबाट आर्जित धनले पाकेको भान्छाले असल काम गर्न प्रेरित गर्छ |

जसरी फोहोर वा मिलावट भएको पेट्रोलले मोटरमा समस्या आउछ, त्यसरी नै स्रोत नखुलेको, ठगी, चोरी वा छलबाट आर्जन गरेको भान्छाले मनमा समस्या उत्पन्न हुन्छ | अझैं वैदिक शास्त्रहरूले त कु-अन्न, कुपात्र तथा कुसंगतको फल यसै जीवनमा शारीरिक रोगका रूपमा देखिन्छन् भनेर किटान नै गरेक्क छन् |

अन्त्यमा, भोजन कस्तो खाने हो भन्ने निर्णय हाम्रो आफ्नो हुन सक्छ तर पेट भित्र गइसकेको अन्नले हाम्रो जीवनमा कस्तो प्रभाव पार्ने भन्ने कुरा हाम्रो हातमा हुँदैन | त्यसैले हामी सबैले आफ्नो शरीरपछि आफ्नो भान्छाको विषयमा ख्याल गर्नुपर्छ | जे-पायो त्यही मुखमा हुल्नेहरू आफ्नो शरीर, मन र आत्माका सबैभन्दा ठूला शत्रु हुन् | त्यसैले आफ्नो भान्छा र भोजनमा सधैं सरोकार राखौं तथा निरोगी, आनन्दमय जीवन बाँचौं |

मानसिक विकारका प्रकारहरू

मानसिक विकारका (Mental disorders) प्रकारहरू

अमेरिकन मनोबैज्ञानिक परिषद्ले प्रकाशित गरेको मनोविज्ञान सम्वन्धि पुस्तकमा २०० बटा जति मनोबैज्ञानिक समस्याहरू उल्लेख छ | यी सबै मानसिक समस्याहरूलाई मुख्य छ ग्रुपमा विभाजित गरिएको छ |

चिन्ता (Anxiety) सम्वन्धि विकार
चिन्ता विकारको मुख्य लक्षणहरू प्रतिकुल अनुभूति, अत्याधिक डर तथा भविष्यमा पर्ने सक्ने समस्या अथवा खतरासंग जोडिएका हुन्छन् | चिन्तामा मनोरोगका ती सबै लक्षणहरू समावेश हुन्छन् जुन औषधीय प्रयोग र विना औषधि उपचार हुन सक्छ | विकारको अवधि, तीव्रताका तथा वातावरणका आधारमा उपचार विविधिहरूको प्रयोग हुन्छ | चिन्ता सम्वन्धि अमेरिकी संस्थाले चिन्तालाई पाँचबटा श्रेणीमा विभाजित गरेको छ : त्रास, अत्याधिक संत्रास, स्मरणगत मानसिक संत्रास, डर तथा सामान्यिकृत चिन्ता |

मनोभाव (Mood) सम्वन्धि विकार
मनोभाव समन्धि विकासरहरूलाई भावनागत विकार पनि भनिन्छ | यस्तो विकारमा अत्यन्त दुखी हुने अथवा अत्यन्त रमाइलो अनुभूति गर्ने जस्ता भावगत विषयहरू पर्छन् | डर, द्वैध चरित्र तथा मानसिक अवसाद (depression) प्रमुख हुन् | नेपाली मनोबैज्ञानिकहरूले नेपालको २०% जनसंख्या कुनै नकुनै प्रकारका मनोभाव सम्बन्धि समस्याले पीडित रहेको अनुमान गरेका छन् र अमेरिकामा भने यस्तो तनावले त्यहाँको करिव १२% जनता पीडित रहेका छन् |

मनोगत-विकार
मनोगत विकारमा मान्छेले आफुलाई आंशिक वा पूर्णरूपमा विर्संछ र आफ्ना विचारहरूमा बौद्धिक पकड गुमाउँछ | एस्तो अवस्थालाई बोलचालमा “मान्छे बहुलाएको” भन्ने गरिन्छ | मनोगत विकारले पिडीत व्यक्तिले नभएको कुरा देख्ने, सुन्ने र आफुलाई एक\दम फरकशैलीमा प्रस्तुत गर्छन् | उनीहरू मायावी संसारमा रमाउन थाल्छन्, उनको बुद्धिले शरीरउपर नियन्त्रण गुमाउँछ | यसको अन्तिम चिकित्सा “औषधीय” नै हुन्छ |

भोजनगत (Eating) विकार
जीवनमा भोजनको महत्व वारे भन्नु पर्दैन | विविध कारणले गर्दा धेरै खाने वा खाँदै नखाने बानीको विकास हुन्छ | जिरो फिगरका लागि खाँदै नखाने वा अत्याधिक वजन हुँदाहुँदै पनि दुब्लो छु भनेर हरबखत खाने, बस्तु, ठाउँ वा वातावरण विशेषमा खान नसक्ने जस्ता समस्याहरू भोजनगत विकारका केही उदाहरण हुन् | समय मै मनोगत कारणले उत्पन्न भएका मानसिक लक्षणहरूको मनोबैज्ञानिक उपचार हुन सक्छ तर रोग छिप्पिएपछि औषधीय उपचार गर्नुपर्छ | नेपालमा भोजन सम्वन्धि विकार धेरैजसो केटीहरू भेटिन्छ – भनेको सुनिन्छ |

भाव र लत (impulse and addiction) सम्वन्धि समस्या
आफ्नो मनोभाव नियन्त्रण गर्न नसक्नु पनि एउटा मनोसमस्या हो | आफ्नो मनोभावमा नियन्त्रण गुमाएकाहरूले निश्चित प्रकारको ब्यबहार गर्न आफुलाई रोक्न सक्दैनन् | उदाहरणका लागि केही मान्छेहरूले आफुलाई चोरी गर्नबाट रोक्न सक्दैनन् | जूवा, मदिरा, अत्याधिक यौन चाहनाआदि यसका केही उदाहरण हुन् | भाव-नियन्त्रण सम्वन्धि समस्या हुँदा पारिवारिक, सामाजिक तथा पतिपत्नीबीचमा ठूलै समस्या हुन्छ | यद्यपि केही मनोविज्ञहरूले यी मनदोषहरूको स्रोत आनुबंशिक हुनेतिर पनि इंगित गरेका छन् |

ब्यक्तित्व (personality) सम्वन्धि विकार
व्यक्तित्व सम्वन्धि विकार हुँदा व्यक्तिको दैनिक क्रियाकलापमा समस्या उत्पन्न हुन्छ | असलमा, व्यक्तित्व सम्वन्धि समस्याले ग्रस्त भएका व्यक्तिहरूले आफ्नो कार्यशैलीका कारण आफु र अरूलाई समस्यामा पार्न सक्छन् | व्यक्तिको सोचाई, काम गर्ने तरिका, सामाजिक ब्यबहारआदिले उसको व्यक्तित्व निर्धारित गरेको हुन्छ | मान्छेले जे-जस्तो ब्यबहार गर्छ त्यसैका आधारमा व्यक्तित्व निर्मित हुन्छ | व्यक्तित्वमा विकार उत्पन्न हुँदा नराम्रो सोच आउने, किरा-फट्यांग्रा देखि अत्यधिक डराउने, कसैको चरित्रमा अत्याधिक आशंका गर्ने आदि बानी हुन्छन् | यसै प्रकारले कुनै व्यक्तिले फरक-फरक मान्छेको रूपमा आफुलाई पाउँछ र त्यसै अनुसारको परिवर्तित ब्यबहार गर्छ भने एस्तो ब्यबहारलाई व्यक्तित्व सम्वन्धि विकार भनेर बुझ्नु उचित हुन्छ |