अमृतं गमय : प्रदुषण उन्मुक्त

नेपालमा एस्तो एउटा बर्ग विकसित भइरहेको छ जसले हिन्दू धर्म, संस्कार तथा संस्कृतिको संरक्षण एवं सम्वर्धनको कुरा गर्ने जोसुकैलाई नीचताको दृष्टिकोणले हेर्छ | उसको नजरमा हिन्दुत्वको कुरा गर्नु भनेको ट्वीन टावरमा आक्रमण गर्ने अतिवादीलाई संरक्षण गर्नु हो |

दोस्रो वर्ग साम्यवादीहरूको हो जुन असलमा साम्यवादी नै होइनन् | कार्लमार्क्सले उठाएका समानता, गरिवीनिवारण, पूँजीपतिप्रति घृणा र समुन्नत समाजको सपनासंग सहमत छन् | उनीहरू हिन्दू हुन् तर "साम्यवादीले धर्म मान्दैनन्" भन्ने सिद्धान्तको कुरामा अल्झिएका छन् | नेताको कुरा काट्न सक्दैनन् |

तेस्रो वर्गले चर्को स्वरमा हिन्दुत्व धर्मको रक्षाको कुरा गर्छ र हिन्दुत्वसंग भोटको "ब्लेक मेलिंग" गर्छ | उसको लागि हिन्दुत्व एउटा आकर्षक नारा हो जुन नारामा मान्छेहरू सजिलै अल्झिन सक्छन् |

पहिलो वर्गमा चरम जातिवादीहरू र धार्मिक अतिवादीहरूको (racist) वर्चस्व छ | यो वर्ग दम्भ, घृणा र अहंकारले भरिएको छ | आफुलाई सबैभन्दा बुद्धिमान, विज्ञ र अरूलाई तुच्छ ठान्छ | यसको प्रत्यक्ष सम्वन्ध युरोपेली अहम्वाद, इसाई-मुस्लिमको एकल धर्म-संस्कृतिवाद र फुटाउ र राज्यगरवादसंग जोडिएको छ | यसको मूलमन्त्र "चर्चामा रहनु, समाजलाई विभाजित गर्नु र पैसा" कमाउनु हो |

दोस्रोवर्गले ती नेपालीहरूको प्रतिनिधित्व गर्छ जुन गरिवी, अशिक्षा तथा शोषणबाट मुक्ति चाहन्छन् | युरोपेली आवश्यकतालाई सम्वोधन गर्न कार्लमार्क्सले विकसित गरेको यो सिद्धान्त नेपालको सामाजिक, सांस्कृतिक तथा संस्कारअनुकुल छैन | त्यैपनि नेताहरूले भोट वैंकका लागि "समानताका नाममा जनतासंग भावनात्मक ब्लेक-मेलिंगका लागि" प्रयोग गरिरहेका छन् | जनताहरू भ्रमित भैरहेका छन् |

तेस्रोवर्ग हिन्दुहरूको नाममा राजनीतिमात्र गर्छ | यो वर्ग सधैं सत्ताको निकटमा रहेर आफ्नो दुनो सोझोपार्छ | यसले हिन्दुत्वको चर्को नारा लगाए पनि हिन्दूहरूको लागि ब्यबहारिक परिवर्तनका काममा कत्ति रुचि राख्दैन | एउटा गीताको पुस्तक प्रकाशित गर्दैन, गुरुकुलको लागि पहल गर्दैन, प्राचीन हिन्दू सम्पदाहरूको संरक्षणका लागि एक सुकोको काम गर्दैन |

अव चौथो वर्गको कुरा गरौँ | यो उपरोक्त तीनैबटाको द्वेधचरित्रबाट आजित भएको वर्ग हो | यो अत्यन्त नेगेटिभ छ | यो वर्गमा उपरोक्त तीनैबटा वर्गबाट निकालिएका, पद र सम्मानको अवसर नपाएका र वर्तमान राजनैतिक व्यवस्थाप्रति विश्वास गुमाएकाहरूको वर्चस्व छ | यिनले अरूको आलोचना गरेर आत्मरति प्राप्त गर्छन् |

अहिलेको नेपालका लागि सबैभन्दा ठूलो चुनौती पहिलो वर्ग हो | नेपालको धर्म, संस्कृति तथा समावेशी संस्कृतिलाई ध्वस्त पारेर युरोपेली जातिवाद, अहम्वाद तथा घृणावादलाई सधैं जीवित राखेर चलखेल गर्न चाहन्छ | यसले आफ्नो वर्चस्व राख्न नेपालको सबैभन्दा ठूलो जनसंख्यालाई प्रतिनिधित्व गर्ने "हिन्दूहरू विरुद्ध घृणा" फैलाउन आर्थिकस्तर मैं सहयोग गर्छ |

यो वर्गले धर्मपरिवर्तनको वकालत गर्छ | धर्मपरिवर्तनका लागि आर्थिक, राजनैतिक तथा कूटनैतिक कुटिलताको खुलेआम प्रयोग गर्छ | वाहिर समतामूलक सामाजिकीकरण, मानवअधिकार, रोजगारआदिको आकर्षक नारा हुन्छ तर भित्र सामाजिक, सांस्कृतिक तथा परमपरागत सहयोगीपनको चरित्रलाई ध्वस्त नियत हुन्छ | समय-समयमा राजनायिकस्तरमै यी कुराहरू उजागर भएका छन् |

यो वर्ग अर्थपिपासु र विदेशीहरूको भलो साध्ने भएकोले सधैं स्रोत तथा साधन सम्पन्न हुन्छ | राजनैतिक नेतृत्व, ब्युरोक्रेसी तथा जनसाधारण समेतलाई सजिलै प्रलोभनमा पार्न सक्छन् | यिनको मूल उदेश्य नै समाजमा आफ्ना एजेन्डाहरू स्थापित गराएर सामाजिक मतान्तर क्रियेट गर्नुहुन्छ | आफ्नो एजेन्डा स्थापित भएन भने विध्वंसात्मक गतिविधि यिनको विकल्प हुन्छ | वर्तमान नेपाल यिनका कू-कृत्यहरूको जिम्दो उदाहरण हो |

सन् १९५० पछिका अनुभवहरूले उपरोक्त चारैवर्ग नेपालका लागि अभिशाप हुन् भन्ने कुरा प्रमाणित भैसकेको छ | यसका लागि राजनैतिक नेतृत्व नै दोषी हो तर उ अमुक व्यक्ति नै हो भन्न मिल्दैन | सबै राजनैतिक नेतृत्वले असल नियतले नै काम गरेका छन् तर राजनैतिक बैचारिक स्रोत नै फोहोर तथा आयातित भएपछि परिवर्तन असम्भव भएको हो |

जसरी मुहान सफा नगरिकन स्वस्थ्यकर पानी प्राप्त हुँदैन त्यसरी नै नेपाली राजनैतिक स्रोत नै परिवर्तन नगरी नेपालमा तात्विक परिवर्तन सम्भव छैन | अझै भन्नुपर्दा, चेरोनेविलमा फैलिएको आणविक विकिरणलेझैं नेपाली राजनीतिको मूहान नै प्रदूषित भएको छ | हाम्रो काँधमा प्रदूषित मुहाननै फेर्ने दायित्व आएको छ |

प्रदूषित मुहान फेर्न सजिलो छैन | विगत ७० वर्षदेखि प्रदूषित मुहानबाट प्रवाहित भएको राजनैतिक प्रदूषणले सर्वसाधारण जनताको चिन्तन, सोच तथा ब्यबहारलाई समेत प्रदूषित पारेको छ | यो प्रदुषणले सर्वसाधारण समेत भ्रमित भएका छन् | यो भ्रमको बलियो उदाहरण हो - आफुलाई साम्यवादी पनि भन्ने र विद्यालय वा मन्दिर निर्माण गर्न भागवतको कथा लाउने, दैनिक जीवनमा सबै प्रकारका हिन्दू संस्कारहरूको पालना गर्ने तर राजनैतिक स्तरमा स्वधर्म, संस्कृति तथा आफ्नो जरोकिलो संरक्षणको कुरा गर्न नरुचाउनु |

अव हामीले बुझ्नुपर्छ : उनीहरू वैचारिक प्रदुषण फैलाएर हाम्रो जरोकिलो काट्दैछन्, हामीमा आफ्नै धर्म, संस्कृति तथा विज्ञानप्रति घृणा गर्ने नकारात्मक दृष्टिकोणको विकास गरिरहेका छन् | परिणाम स्पस्ट छ : हामी आफ्नै हातले आफ्नो जरोकिलो काट्न हौसिन्छौँ | त्यसो गर्दा आफुलाई "आधुनिक"भएको ठान्छौं | अव यो भ्रमबाट वॉरिनुपर्छ |

नेपाल हाम्रो हो र हामी नेपाली हौँ - यो तत्थ्य चिन्न जुन दिन विदेशीहरूले लेखिदिएको इतिहासलाई अस्वीकार गर्नेछौँ, त्यो दिन हाम्रो पहिलो जागरण हुनेछ | त्यस दिन हामीले आफ्नो इतिहास आफै लेख्ने बाटो खोल्ने छौँ | वैदिक ऋषिमुनिहरूको तपोभूमि नेपाल, बोन ऋषिहरूको नेपाल, बौद्ध-भिक्षुहरूको नेपाल र हजारौंवर्षदेखि अनेकताका वीच एकताको ब्यबहारिक कार्यथलोका रूपमा नेपालको परिभाषा आफै लेख्ने छौँ |

वेदहरू हाम्रा चिन्तनका स्रोत हुन्, राज्यराष्ट्र हाम्रो परिवर्तन हो, सहृदयता हाम्रो विश्वास हो, विज्ञान ब्यबहार हो र हाम्रा रैथाने भाषा, संस्कृति, चालचलनहरू हाम्रा परिचय हुन् | हाम्रो यो प्राकृतिक परिचयलाई उनीहरूले परिभाषित गरेर प्रदूषित गरिदिएका छन् | आफ्नै मौलिक तथा रैथाने परिभाषामा उभिएर मात्र नेपाल समुन्नत बन्छ भन्ने विषयमा विवाद छैन |

अन्त्यमा, अव हामी उनीहरूले लेखिदिएको परिभाषा मान्नेवाला छैनौं | हाम्रो यात्रा मुहान सफा गर्ने होइन, मुहान परिवर्तन गर्ने हो | समयले सबै नेपालीहरूलाई यो बाटोमा लैजाने छ | यसै बाटोले नेपाललाई सधैंको लागि प्रदुषण रहित बनाउने छ | यसैबाटोले हामी नेपालीलाई अमृत बनाउने छ -मृत्योर्माऽमृतं गमय: |

म र मेरो संस्कृत

म आफै संस्कृत भाषाको विद्वान् होइन | मैले आँखा खोल्दा पिताजीसंग कौमुदी, रुद्री, चण्डी र अन्य कर्मकाण्ड सिक्नेहरूको भीड हुन्थ्यो | गुल्मी, स्याङ्गजा र बाग्लुंगबाट महिनादिन पुग्ने सामल बोकेर विद्यार्थीहरू पढ्न आउंथे र पिताजीले आफुले जानेको कुरा सिकाउनु हुन्थ्यो |

पछिल्ला दिनमा पिताजीको स्वास्थ्य त्यति राम्रो थिएन त्यैपनि उहाँ झिसमिसेमै उठेर स्नान गरेपछि विद्यार्थीहरूबाट अघिल्लो दिन दिएको पाठ मुखाग्र सुन्ने र तिनलाई नया पाठ दिनेकाम गर्नुहुन्थ्यो |

पाठ सुन्ने र पढाउने कार्य रुद्रीबाट हुन्थ्यो भने अन्त्य लघुकौमुदीबाट | रूद्री र चण्डी कण्ठस्थ नगरेसम्म कौमुदी पढ्न पाइन्नथ्यो | कर्मकाण्डमा रुचि भएकाहरूले कौमुदी पढ्दैनथे भने कौमुदी पढ्नेहरूले बेलुकापख भागवत पढ्थे |

म सम्झन्छु, मलाई रुद्री र चण्डीमा त्यति रुचि थिएन तर विद्यार्थीहरूले स्वस्वर पाठ गरेको सुनेकै भरमा यी दूबै कितावहरूका अधिकांश अंशहरू "मुखाग्र" भएका थिए | मैले जिस्क्याउन कै लागि पनि जोरसोरले मन्त्रहरूको उच्चारण गर्थे | असलमा, पिताजीसंग पढ्न आउने विद्यार्थीहरू १८-२० वर्षका हुन्थे र धेरैजसो त विवाहित पनि हुन्थे, मुखाग्र गर्ने सवालमा ती सधैं कमजोर सावित हुन्थे र म प्राकृतिक रूपमा अब्बल | यो सबै म ६-७ वर्षको हुँदाको कुरा हो |

पछि पिताजीले मलाई कौमुदी पढाउन आरम्भ गर्नुभयो | त्यस बेला बुझ्नु भन्दा पनि दिएको पाठ मुखाग्र गरेर सुनाउनु महत्वपूर्ण हुन्थ्यो | धेरै पाठ छोटो समयमा मुखाग्र पारेर सुनाउन सक्नेहरूलाई "जान्ने"मा गनिन्थ्यो | म पिताजी र विद्यार्थीको नजरमा जान्ने थिएँ |

त्यसबेला त्यतिधेरै आधुनिक विद्यालयहरू थिएनन् र ती विद्यालयहरूप्रति त्यति आकर्षण पनि थिएन | आकर्षण नहुनुको मुख्यकारण ती आधुनिक विद्यालयमा पढेर कर्मकाण्ड, ज्योतिषी, भागवत कथाआदि गर्न नसक्नु नै थियो |

त्यस बखतका आधुनिक विद्यालयहरूले दिएको शिक्षादीक्षाले सर्वसाधारणको आवश्यकतालाई पूरा गर्ने सक्दैनथ्यो न त अहिले नै यो आवश्यकता पूरा भएको छ | असलमा, सरकारले ठूलो लगानी गरेका आधुनिक विद्यालयहरूले "साक्षर" गर्ने बाहेक अन्य काम गर्न सकेका छैनन् |

पिताजीको धेरैजसो समय विद्यार्थीहरूलाई पाठ दिंदा र सुन्दा जान्थ्यो | शिक्षाको लागि कुनै शुल्क थिएन र वस्ने ठाउँ पनि नि:शुल्क नै हुन्थ्यो | विद्यार्थीले स्वेच्छाले दिएको वस्तु नै विद्याको शुल्क थियो | केही विद्यार्थीहरू निकै गरीव हुन्थे, उनीहरूको पालनपोषण हाम्रो घर मै हुन्थ्यो |

मैले पनि अक्षर सिकेको धूलेपाटीमा हो |

अहिले मान्छेको सोच तथा जीवनशैली बदलिएको छ | प्राथमिकता वद्लिएका छन् | आवश्यकता पनि बदलिएका छन् | २०२८ सालको शिक्षानीतिले नेपालको शैक्षिक प्राथमिकतालाई आधुनिक विश्वसंग जोड्ने प्रयत्न गर्यो | शैक्षिक आधुनिकीकरणको दौडमा हामीले धेरै मिहनत गरेर जोगाउनु पर्ने, विकास गर्नु पर्ने र विश्वका लागि नेपालले दिन सक्ने आफ्नो शैक्षिक धरोहरहरू गुमायौं भने जतन गरेर रोक्नु पर्ने अवान्छनीय विषयहरू भित्याउने काम गर्यौं | र यस्तो कामलाई नै हामीले विकास ठानिरहेका छौँ |


क्रमशः

छोरी

कुरो सन् १९९७ मार्च महिनाको हो | एक जना अमेरिकीले नया कार किनेर ग्यारेजमा उभ्याए | विहानै उसकी सात वर्षीया छोरीले ग्यारेजमा नया कार देखिन् | उनमा कार चढ्ने रहर थियो | उनले आफुलाई रोक्न सकिनन् |

होमवर्क गरिरहेको हुँदा उनको हातमा मार्कर थियो | दौडेर ग्यारेजमा पुगिन् | कारलाई सुम्सुम्याउँदै केही लेखिन् र रमाउदै आफ्नो कोठातिर लागिन् |

हिजै किनेर ल्याएको कारको हालचाल बुझ्न केही बेरपछि छोरीका बाबु पनि ग्यारेजमा पुगे | कारमा केरमेर भएको देखेर उनको रीसले डाँडो काट्यो | फनक्क फर्केर छोरीको कोठामा पुगे |

होमवर्क गर्दै गरेकी छोरीको हात समातेर "इनै औलाले तैले कारमा केरेकी होइनस्" भन्दै छडीले हातको औला-औलामा हाने |

कान्छी औलाले मार थेग्न सकेन | रगत आउन थाल्यो | आमा-बुबाले छोरीलाई अस्पताल पुर्याए तर छोरीको कान्छी औलामा निकै चोट लागेको थियो |

पछुताउदै घर फर्के | छोरीले भने बुबाले "किन एस्तो ब्यबहार गरेको हो" बुझ्न सकिरहेकी थिइनन् | उनी रोइरहेकी थिइन् | बुवाले उनलाई फुलाउन आफ्नो नया कार भएको ग्यारेजमा लगे |

बल्ल निर्दयी बाबुका आँखाले छोरीले कारमा कोरेको अक्षर यसरी पढे....म मेरो बाबालाई धेरै-धेरै माया गर्छु |

....................................................
रीस गरेर आफ्ना बालबालिकामा हात छोड्दा एक मिनट विचार गरौँ है | बालबालिकाले जति अरू कसैले आमाबुवालाई

माया गर्न सक्दैन |

संगीत र नेपाल

नेपाली र भारतीय फेसबुकका मित्रहरूले गोरे र काले संगीतकारहरूलाई सम्झिए तर नेपालका रैथाने गन्धर्व जाति (गाइने)ले संगीतमा दिएको योगदान, गायन विद्यमा आधारित सामवेद, गान्धर्ववेद, हरहमेशा आफ्नो हातमा विणा बोक्ने देवी सरस्वती, तुम्बुरू बोक्ने नारद तथा कुनै नकुनै संगीतको वाद्ययन्त्र वोकेका देवीदेवताहरूलाई कसैले सम्झेको देखिएन, पढ्न सकिएन |

यदि संगीतको कुरा गर्ने हो भने इस्लाम, यहुदी तथा इसाई धर्मले संगीतलाई "शैतानको बहकाउने कार्य" भनेर निषेध गरेको छ | उनीहरूले संगीतप्रति देखाएको प्रेममा ईश्वरप्रतिको विद्रोह छ |

संगीतको मर्म र धर्म जान्नेहरूले हिन्दू, बौद्ध, जैन, बोन. किराती आदिले प्रयोग गर्ने र बाद्यवादनका साधनहरू र लोक तथा शास्त्रीय स्वरहरू नै असली संगीत हुन् |

आफ्नो रैथाने संगीत नदेख्नेहरूले संगीतको प्रसंसा गर्दा पनि पश्चिमाहरूको नै नूनको सोझो गरिरहेका हुन्छन् |

देशको विकास र अग्रगमनका लागि रैथानेसंगीतहरूको विकासमा प्राथमिकता हुनेछ | नेपालीको जरोकिलोसंग जोडिएको संगीत गुरुकुलको मुख्य आयोजना नै हुनेछ |

प्राचीन वैदिककालमा के-कस्ता संगीतका बाद्ययन्त्रहरू हुन्थे भन्ने विषयजान्नका लागि डा. निर्मलमणिको कृति "भरतमुनिको संचारयोग" पढ्नुहोला | यद्यपि यो किताव पत्रकारितासंग सरोकार राख्छ तर भरतमुनि संगीतकार र नाट्यकार दुवै हुन् |

अर्को कुरा, नेपाल नै संगीतको उद्गमस्थल हो भन्ने मलाई विश्वास छ | वैदिक देवी सरस्वतीले आफ्नो सारंगीमा सात स्वर निकालेको, नारदले तिनको प्रचारप्रसार गरेको र वैदिक गायक जाति गन्धर्व (गाइने) आज पनि नेपालमा संगीत पेशाकर्ममा रहेकोले यो कुरा सिद्ध हुन्छ |

सरस्वतीको विणा नै रुपान्तरित हुँदै नेपालीहरूको रैथाने सारंगी बनेको हुनुपर्छ र प्राचीन गन्धर्वहरूले ब्रह्मा, विष्णु, इन्द्रआदिको सभामा संगीतका अवसरमा प्रयोग गर्ने बाद्य पनि सारंगी नै हुनुपर्छ |

गाइने संसारकै एकमात्र परम्परागतरूपमा संगीत विषयका पेशाकर्मी हुन् | ब्रह्मा, इन्द्र तथा अन्य देवताका सभामा संगीत गाउनेहरूका सन्तती यिनै हुन् | जसले यी संगीतकर्मीहरूलाई अछुत बनायो, त्यो अन्यायी हो | ब्रह्मा तथा इन्द्रआदिको सभामा सामवेदको गायन गर्ने गन्धर्वजातिहरू अछुत हुँदैहोइन |

आजको विश्वसंगीत दिवसको दिन मैले यी गन्धर्वजातिहरू (गाइने)हरूमा सादर समर्पित गर्दै नेपालसरकारसंग यिनको पेशा सुरक्षित गर्न र यिनको लागि समुचित ब्यबस्था गर्दै, संगीत अकादमीको प्रमुख संगीत विज्ञ गन्धर्वलाई नै बनाउनु पर्ने जोडदार मांग गर्दछु |

पार्वती-बुद्ध चैत्य

काठमाडौँको हाँडीगाउँ, बसन्तपुरको दरवार स्वायर तथा भक्तपुरको हनुमान घाटमा स्थापित बुद्धका परम्परागत ध्यानस्थ मूर्तिहरू शिवलिंग स्थापना गरिने योनिपीठमा स्थापना गरिएका छन् |

प्रत्येक योनि-पीठहरू शिवलिंगकै शैलीमा उत्तरतिर फर्किएका छन्, चैत्यका चारैतिर शेषनागको छाता ओढेका ध्यानस्थ बुद्ध विराजमान छन् | यसैगरी चारकोणहरूमा चतुर्भुज हिन्दु-बौद्ध देवताहरू कुँदिएका छन् |

मैले हाडीगाउँका पुराना मान्छेहरूलाई "बुद्धको मुर्ति किन योनीपीठमा स्थापित गरिएको हो र कसले स्थापित गरेको हो ?" भनेर सोध्दा "शिव पनि बोधिसत्व" नै भएकोले हाम्रा पुर्खाले यसो गरेका हुन् | यो बौद्ध र यो हिन्दूको भनेर पूजाआजा गरिन्न - भन्ने जवाफ दिए |

हाँडीगाउँका ८७ वर्षका यी नेवारले दिएको जवाफले नेपाली सांस्कृतिक एकताको बलियो संदेश दिन्छ भने तथाकथित समावेशीकरणका नाममा सामाजिक, धार्मिक तथा सांस्कृतिक विखण्डन निम्त्याउनेहरूको बुद्धिमा बलियो थप्पड दिन्छ |

नेपालका कुनै पनि इतिहासकारले यी चैत्यको विषयमा उल्लेख गरेको थाहा छैन | एस्तो अवधारणा प्रयोगात्मक प्रतिकहरू स्थापित गर्ने परम्परा बसाउने व्यक्तिको खोज गरेर राज्य तथा नागरिकतहमा सम्मान गरिनुपर्छ |

यदि आधुनिक विभाजनकारी राजनैतिक आँखाले ब्याख्या गर्ने हो भने कट्टरपन्थी बौद्धहरूले शिवलिंग तोडेर बुद्धको मूर्ति स्थापना गरेको भनेर झगडा गर्न सकिन्छ |

यस्तो झगडाको कुनै औचित्य छैन किनभने काठमाडौँका चारबटै नारायणहरूमा बौद्धहरूले र हिन्दूहरू दूबैले आराधना गर्छन् | यदाकदा युरोपेली र अमेरिकीहरूको "एकल धर्मवादी सोच"ले प्रेरित भएर धार्मिकस्थलमा समेत हिन्दूहरूले आक्रमण गर्ने भनेजस्ता विद्वंशकारी चिन्तनहरू प्रवाहित गरिन्छ | तर जनताले एस्तो विभाजनकारी चिन्तन अस्वीकार गर्दै आइरहेका छन् र यदाकदा प्रतिकार नै गरेका छन् |

नेपालका बौद्ध तथा हिन्दूअनुयायीहरूविच प्राचीनकाल देखि नै एस्तो समन्वयात्मक सम्वन्ध रहेको देखिन्छ | आज यो समावेशीपनउपर प्रश्न उठेका छन् | राजनीतिज्ञहरूले यी दूई रैथाने धार्मिक समुदायविच विद्वेष उत्पन्न गराएर

नेपालको गैर-रैथाने धर्मको विकास गर्न चाहन्छन् | मेरो इसारा राज्यले संगठितरुपमा धर्मपरिवर्तन गराउन क्रियाशील इसाई-मिशनहरूको संरक्षण गर्नेतिर हो | यसो भनिरहँदा इसाईहरूप्रति मेरो कुनै पूर्वाग्रह छैन |

विनापूर्वाग्रह भन्नुपर्दा इस्लाम र इसाई नेपालीले मान्ने धर्म हुनसक्छन् तर नेपालका रैथाने, मौलिक संस्कृति हुनैसक्दैन | नेपालका लागि यी आगन्तुक धर्म नै हुन्, विदेशी धर्म नै हुन् |

नेपाल र भारतमा विकसित भएका धर्मसम्प्रदायहरू स्वाभाविकरूपले समावेशी हुन्छन् भन्ने तत्थ्य मुस्तांगको मुक्तिनाथ मन्दिर, काठमाडौँका चारनारायण स्थानहरू, हिन्दू पूजास्थलमा स्थापित बुद्धमूर्तिहरूले प्रमाणित गर्छन् |

सन् १९४८ मा दलाइलामाले भारतमा राजनैतिक शरण लिएपछि अमेरिकालगायतका पश्चिमा शक्तिहरूले चीनका विरुद्ध यिनको राजनैतिक उपयोग गर्दै आएको कुरा कसैसंग लुकेको छैन |

पश्चिमाहरूको पैसाले निर्मित भएका नया गुम्वा र त्यसबाट उत्पादित जनशक्तिमा हिन्दु-बौद्ध समुदायविच रहेको धार्मिक समावेशीपनप्रति वितृष्णा उतपन्न भएको देखिन्छ |

यसअर्थमा, अमेरिकी वा युरोप समर्थित नवबौद्धहरूमा इसाई-मुस्लिमको झैं एकदेववादी, एकपुस्तकवादी, एकधर्मवादी सोचको विकास हुँदैछ | यो विकास नेपाली सामाजिकताका लागि निकै खतरनाक प्रवृति हो |

अहिले निर्मित हुने बौद्ध चैत्य वा गुम्वाहरूमा हिन्दूधर्मका देवीदेवताहरूलाई कुनै स्थान छैन | यदाकदा हिन्दू देवदेवीको अपमान समेत हुने गरेको छ | एस्तो प्रवृतिलाई बढ्न दिनुहुँदैन |

धर्महरूउपर एस्तो बढ्दो राजनैतिक हस्तक्षेपले समाजमा नकारात्मक प्रभाव परिरहेको छ | नेपालका राननीतिक प्रतिमानहरूपनि विदेशबाट नै आयातित भएकोकारणले त्यहाको धर्मको निषेधात्मक प्रवृति पनि विद्यमान छ | फलत: भष्टाचार, असहिष्णुता आदि विद्यामान छैन |

हिन्दू समुदायमा धार्मिक कट्टरता छैन | यदाकदा केही हिन्दू संगठनहरूले "बौद्ध पनि हिन्दू नै हुन्" भनेर बौद्धहरूलाई हिन्दूकै हाँगाको रूपमा ब्याख्या गर्छन् | एस्तो अनुचित प्रयासले बौद्धसमुदायमा हिन्दूहरूप्रति अविश्वास बढ्छ | बौद्धहरू भगवान् बुद्धका अनुयायी हुन् | ॐकार परिवारका नाममा हिन्दूहरूले बौद्धहरूसंग "छोटा भाई"को ब्यबहार गर्नुहुँदैन |

बौद्ध, जैन, बोन, किरातआदि प्राचीन तथा नवविकसित धार्मिकसमुदायहरूसंग समानताको सम्वन्ध स्थापित गर्दै "धर्मपरिवर्तन, सांस्कृतिक सुरक्षा तथा परस्पर सहभागिताको विकास गर्नुपर्छ नेपालमा यसको लागि अग्रसरता लिने कार्य ठूलो समुदाय भएको नाताले हिन्दूहरूले नै लिनुपर्छ | यसैमा नेपाल र नेपालीको भलो हुन्छ |

हिन्दू, बौद्ध, जैन, बोन, किरात सबै नेपालका आफ्ना रैथाने धार्मिकविश्वास हुन् | यिनले एकअर्कालाई सम्मान गर्नसक्छन् र नेपाली समाजका विचमा एस्तो समावेशीपनको अत्यत्न योजनापूर्वक प्रवर्धन हुनुपर्छ |

प्राचीन परम्परालाई जीवित राख्न हिन्दूहरूले मन्दिर बनाउंदा बुद्धको मुर्ति स्थापित गर्ने बौद्धहरूले गुम्वा तथा चैत्यहरूमा हिन्दू-देवदेवीको मूर्ति राख्ने प्रचलनको पुन्रोत्थान गर्ने प्रयत्नतिर ध्यान दिन सकिन्छ |

जरोकिलो प्रतिष्ठान नेपालको अग्रसरतामा वर्तमान राजनैतिक प्रतिमानलाई विस्थापित गरेर "राज्यराष्ट्र"को स्थापनाको बहस चलिरहेको छ | यो वहसमा सबैले हिस्सा लिनुपर्छ |

नेपालको प्राकृतिक समावेशीपन जोगाउन वर्तमान राजनैतिक प्रतिमान विस्थापित हुनैपर्छ | यस्तो राजनैतिक प्रणालीको स्थापना गर्न जरोकिलोसंग जोडिनुको कुनै विकल्प छैन | हिन्दू-बौद्ध जागरणको प्रमुख मुद्दा पनि प्रतिमान परिवर्तन हुनुपर्छ |

हिन्दू जागरणको महाभियान होस् वा जरोकिलो आन्दोलन वा अन्य कुनै आफ्नो धर्म-संस्कृतिको रक्षाको लागि चिन्तित व्यक्ति वा समुदाय नै किन नहुन् सबैले साझा-शत्रुका रूपमा धार्मिक, सांस्कृतिक तथा सामाजिक असहिष्णुताको खेती गर्ने "युरोपेली-प्रतिमान"लाई बुझ्नुपर्छ |

आओं, सबै मिलेर नेपाललाई विश्वको केन्द्रविन्दूको रूपमा स्थापित गर्न "नेपालको प्राचीन समावेशी संस्कृतिको" पुनरोत्थान गरौँ |

चिन्ताको चिन्तन -२

प्रिय विद्यार्थी वर्ग,
तपाईंहरूको मूलधर्म नै पढ्नु हो र पढिरहनु भएको छ | तर तपाईंहरूले पढिरहेका विषयवस्तुहरूले तपाईंहरूमा आत्मसम्मानको बाटोमा दोहोर्याईरहेको छ कि हीनताबोधतिर यस विषयमा तपाईंले अव आफै सोच्नुपर्छ |

वैदिक शिक्षाको उदेश्य स्पस्ट छ : विद्या र धन आर्जन गर्दा आफुलाई अजरअमर छु भनेर ठान्नुपर्छ भने मृत्यु जीवनको अनिवार्यता हो भन्ने कुरा स्वीकार गरेर असल काम गर, कल्याणकारी कार्य गर |

वर्तमान शिक्षाले धन कमाउने विषयमा त जोड दिन्छ तर धर्म अर्थात् असल व्यक्ति बन्न कत्ति पनि प्रेरित गर्दैन | अहिलेको शिक्षाले बालबालिकालाई "स्वामी" होइन केवल जागिरे क्लर्क बन्न उत्प्रेरित गर्छ |

यदि तपाईंहरूले आफ्नो कक्षाकोठामा आफ्नो धर्म, संस्कृति, बैज्ञानिक सम्पदाहरू वारे प्रश्न गर्नुभयो भने शिक्षकशिक्षिकाले तपाईंलाई कुनै अन्य उपग्रहको प्राणीसरह ब्यबहार गर्छन् |

फलत: तपाईंले अमेरिका, युरोप तथा इसाई-मुस्लिमहरूको धार्मिक, राजनैतिक तथा सामाजिक इतिहाससंग सम्बन्धित विषयहरूमा जानकारी राख्नुहुन्छ तर आफ्नै देशको इतिहास वारे जान्नु हुँदैन |

जव तपाईंहरूसंग मैले "आर्य भट्टले" द्रब्यत्व आकर्षण, शाल्वले चिकित्सा विज्ञान, भरतले नृत्य विज्ञानआदिको खोज आजभन्दा १२ सयवर्ष नै पहिला गरेका थिए भन्दा पटक्कै विश्वास गर्नुहुन्न |

किनभने यस विषयमा तपाईंका शिक्षकहरू समेत विश्वास नगर्नका लागि प्रशिक्षित हुनुहुन्छ | आफ्नो धर्म, संस्कृतिप्रति अविश्वास गर्न र विदेशीहरूको कुरालाई विश्वास गर्न प्रशिक्षित हुनुहुन्छ |

उदाहरणका लागि "के नेपालीहरूको आफ्नै राज्यसंचालन सम्वन्धि कुनै रैथाने सिद्धान्त छ " भनेर आफ्ना गुरूहरूसंग सोध्नुभयो भने उनीहरूसंग कुनै जवाफ हुने हुँदैन |

उनीहरूका लागि प्रचलित राज्य संचालनका सिद्धान्तहरूको कुनै विकल्पका विषयमा जान्ने बाटो धेरै पहिले नै बन्द गरिएका छन् | विदेशबाट आयातीत साम्यवाद, समाजवाद, पूँजीवादआदि सबैले रैथाने शिक्षाप्रणालीको प्रवेश ढोका मै भोटे ताल्चा लगाई दिए |

विदेशीमा विकसित भएका यी शिक्षा तथा राजनैतिक ब्यबस्थाहरूको विकासका लागि यो जरुरी नै थियो | जसरी वाघले अन्य बाघबाट जन्मेका डमरुहरूको हत्या गरेर आफ्नो साम्राज्य स्थापित गर्छ, त्यसरी नै विदेशबाट आयात गरिएका परिपाटीले हाम्रो रैथाने पद्यतिको हत्या गरिरहेका छन् |

अहिले हामी विदेशी बाघबाट जन्मेका डमरुझैं भएका छौँ | विदेशीहरूप्रति अत्यन्त लोयल र आफ्नो रैथाने विज्ञानहरूप्रति शंकालु |

निश्चय नै शंका गर्नुपर्छ तर यत्रतत्र फैलिएर रहेका वैदिक साहित्यको भण्डारको ढोकासम्म नै नपुगी यी रैथाने सम्पदाहरूको विश्वसनीयताप्रति शंका गर्ने विषाणु त्यतैतिरका हुन् |

विहान म वैदिक संगीतका विषयमा पढिरहेको थिए | वैदिक ऋषिमुनिहरूले विकसित गरेको संगीत ऋतु, महिना, पक्ष तथा चौवीस घण्टामा पनि हरेक प्रहरका लागि फरक-फरक स्वरको ब्यबस्था रहेछ |

मैले यहाँ एउटा ग्राफ पोस्ट गरेको छु, एकपटक यो ग्राफलाई राम्ररी हेर्नु र समयअनुसारको राग नेटमा खोजेर सुन्नु | तिमीहरूले कस्तो फरक पाउँछौ - सक्छौं भने लेखेर पठाउनु |

अहिले तिमीले जुन सुकै भाषामा पढ तर भविष्यमा आफ्नो रैथाने सम्पदाहरूतिर फर्केर अवश्य हेर्नु | र त्यो सम्पदामा प्रवेश पाउनका लागि तपाईहरूले संस्कृत तथा पाली भाषा जानेकै हुनुपर्छ |

आफ्नै साहित्य, सम्पदा तथा विज्ञानका विषयमा जान्नका लागि अनुवाद गरिएका अनूदित सामग्रीहरूमा भर पर्ने परम्परालाई तपाइँहरूले चुनौती दिनुपर्छ |

तपाईंले नै आफ्ना रैथाने विज्ञान जान्न रुचि लिनु भएन र विदेशीहरूको भर पार्नुभयो भने उनीहरू र तपाईंमा कुनै फरक रहन्न | उनीहरू तपाईंको मनमा संस्कृत वा पाली भाषाप्रति अविश्वास गर्न प्रेरित गरिरहने छन् तर तपाईंले तिनको कु-प्रयासलाई चुनौती दिने साहस हुनैपर्छ |

तपाईंले आफ्नो रैथाने प्राचीन भाषाहरूमा लुकेर रहेका विविध विज्ञानहरूको खोज गर्नका लागि कक्षाकोठामा प्रश्न उठाउनु नै पर्छ |

वैदिक संस्कृतिमा यस्ता असंख्य साहित्य छन् | अधिकांश प्रयोगयोग्य छन् | हाम्रो दिमागमा विदेशीहरूले र तिनको भनाइमा अन्धश्रद्धा गर्ने नेपाली विद्वानहरूले "हाम्रा शिक्षाहरू अब्यबहारिक" छन् भनेर ब्रेनवास गरिदिएका छन् |

उनीहरूले अनुसन्धानमा आफ्नो एकलौटी अधिकार ठान्छन् र हामीले गरेका अनुसन्धानलाई विभिन्न बहाना बनाएर अस्वीकृत गरिदिन्छन् |

तपाईं विद्यार्थीहरूले "विदेशीहरूले लेखिदिएको नेपाली इतिहास"का विषयमा प्रश्न सोध्ने बखतमात्र आएको छैन, नेपाली इतिहास पुन: लेख्ने आँट गर्ने बेला भएको छ |

अव हामीले आफ्ना शिक्षक-शिक्षिकासंग नेपालको आफ्नो इतिहासका विषयमा जान्ने बेला आएको छ | आफ्नै रैथाने राज्यसंचालनका सिद्धान्तका विषयमा सोध्नु पर्ने बेला आएको छ | अव आफ्नै माटोमा उभिएर संघर्ष गर्दै स्वामीहरू बनाउने शिक्षाका विषयमा सोध्ने बेला आएको छ |

नेपाल सधैं नया टेक्नोलोजीको भोको छ तर पश्चिमाहरू हाम्रो सांस्कृतिक तथा जीवनमूल्यप्रति आकर्षित छन् | तिमीहरूले आफ्नो संस्कृति र जीवनमूल्यका विषयहरूसंग टेक्नोलोजी साट्ने सामर्थ्यको विकास गर्नुपर्छ |

एस्तो सामर्थ आफ्नै जरोकिलोमा उभिएरमा विकास गर्न सकिन्छ | नेपाल कै प्राचीन राजनैतिक ब्यबस्था "राज्यराष्ट्र" सिधान्तमा उभिएर प्राप्त गर्न सकिन्छ |
तर्कपूर्वक अङ्गिकार र आर्जित गरिने सिद्धान्त "विश्वास" हुन्छ भने विना तर्क अङ्गिकार र स्वीकार गरिने विश्वासहरू "अन्धविश्वास" हुन्छन् |

अव समय आएको छ, हामी विश्वासी बन्नुपर्छ | किनभने एस्तो विश्वासको लडाई तपाईंहरूले आफ्नै मान्छेसंग गर्नुपर्ने छ | उनीहरूले देशमा लादेका राजनैतिक विश्वासहरू "अन्धविश्वास" हुन् भनेर आस्वस्त तुलाउन पर्ने छ |

अन्त्यमा, म तपाईंहरूलाई विश्वास दिलाउन चाहन्छु, हामी नेपालीहरूले पश्चिमाहरूलाई निर्वाधरूपमा निर्यात गर्न सक्ने विषय नै "ज्ञान" हो भने हामीले विज्ञान उनीहरूबाट प्राप्त गर्नुपर्छ |

चिन्ताको चिन्तन

प्रिय आत्मन्,
आफ्नो कर्तब्यबाट ओझेल हुँदा साथ हाम्रो पतन आरम्भ भएको हो | हाम्रा पूर्खाहरूले व्यक्तिहरूलाई "हार्डडिस्क" बनाएर निरन्तर जोगाएका ज्ञान-विज्ञान तथा शिक्षा-प्रणालीप्रति अविश्वास गरेर हामी पतित भएका छौँ |

श्रुति परम्पराले स्मृतिमा भण्डारण गरिएका विशाल ज्ञानराशिप्रति जुन दिन हामीले विश्वास गुमायौं, हाम्रो राजनैतिक, धार्मिक तथा सामाजिक विकासको गति अवरुद्ध भयो |

पहिले मुस्लिमहरूले आक्रमण गरेर हाम्रो सनातन आस्थामा प्रहार गरे पछि उपभोक्तावादी अग्रेजहरूले "विज्ञान"को बुई चढेर हाम्रा प्राचीन उपलब्धिहरूप्रति अविश्वास जगाउने काम गरे |

विज्ञानका उपलब्धि र उपयोगिता मानवमात्रका लागि हुन्छन् | तर विज्ञानको प्रयोग गर्नुको अर्थ आफ्ना पूर्खाहरूले अत्यन्त परिएश्रम गरेर जोगाएको विज्ञानलाई विर्सनु पर्ने अनादर गर्नु हुन्छ |

जहाँसम्म विदेशीहरूको कुरा हो उनीहरूले आफ्नो कर्तब्य कदापि विर्सेका छैनन् | उनीहरूले उनीहरूको आफ्नो धर्म तथा संस्कृतिको विस्तार गर्न हाम्रा परम्पराहरूको अवमूल्यन गरे | त्यसमा सफल पनि भए |

हाम्रो पतनको लागि अरूलाई दोष दिनुभन्दा आफैले स्वीकार्नुपर्छ | सर्वसाधारण जनता विदेशीका बौद्धिक दास छैनन् | राजनैतिक नेतृत्व र शैक्षिक नेतृत्व गर्नेहरूले आफ्नो इतिहास छोडेर "विदेशी-इतिहास र परम्परा'लाई मात्र वैज्ञानिक तथा प्रमाणको मानदंड ठान्छ भने दोषको भागिदार पनि यही हुनुपर्छ |

हाम्रा पूर्खाहरूले स्मृति परम्परामा, ढुंगामा लेख्ने परम्परामा, छाला-रूखका बोक्राहरूमा लेख्ने परम्परा तथा कटुस, सिमी, असुरो तथा पांग्रोको मिश्रणबाट तयार परेको मसीले आल्लोको हाते काजगमा बर्षौं लगाएर बासको कलमले लेखेर जोगाएको ज्ञानप्रति माया लाग्दैन भने दोष हाम्रै हो |

हाम्रो यात्राको आरम्भ आफैलाई परिवर्तनतिर हिडेर हुन्छ | सन् २०१७ तिर आइपुग्दा आफ्नो नराम्रो अवस्थाका लागि अरूलाई दोष दिन मिल्दैन | दोषहरू आफैले स्वीकार्नुपर्छ |

एस्तो दोष सुधार्नेतिरको पहिलो पाइला आफ्नो जरोकिलोतिर फर्कनु हो | देश र सर्वसामान्य जनसमुदायलाई आफ्ना प्राचीन गौरवको स्मरण गराउनुपर्छ |

मैले आफैलाई भन्नुपर्छ, भनिरहनुपर्छ - परिवर्तनको बाटो सजिलो छैन तर परिवर्तन असम्भव छैन | आत्मविश्वासले परिवर्तनको गति तीब्रतर पार्छ | वस, मैले आफ्नो मन तथा बुद्धिबाट "अपरिवर्तनीय" भन्ने अनुभूतिलाई निकालेर फाल्नुपर्छ |

र यो आफ्नो "जरोकिलो"तिर नफर्की सम्भव हुनेवाला छैन | देरअवेर सबै नेपालीहरूले हिड्ने सरल बाटो पनि यही हुनेछ |