अव हाम्रो पालो......

अव हाम्रो पालो

२००७ सालमा नेपालीले क्रान्ति गरे २०१९ सालमा असफल भए | २०१७ सालमा क्रान्ति गरे 2046२०४६ सालमा असफल भए | २०४७ मा क्रान्ति गरे २०६३ सालमा असफल भए | अहिले २०७३ तिर पुन: हामी फेरी असफलता कै कुरा गरिरहेका छौँ |

के अव पनि हामी असफल इतिहास दिने राजनैतिक चिन्तनको बाटो नै समातेर हिड्ने कि बाटो परिवर्तन गर्ने ? हामी बाटो परिवर्तन गर्न डराउँछौं किनभने पुरानोसंग हाम्रो स्वार्थ जोडिएको छ |

हामी मध्ये कतिले सोच्न भ्याएका छौँ कि सत्तरी वर्षको परिवर्तनको इतिहासमा हाम्रो विकासको यात्रा किन उभोको सट्टा उधो ओर्लियो ? २०४६ मा गरिवीको ५३ नौं खुड्किलोमा रहेको देश झरेर २१ सौं मा किन पुग्यो ?

मेरो विश्वासले भन्छ, आज सम्मका सबै क्रान्तिहरू देशले सहजरूपमा आर्थिक क्रान्ति गरोस् र जनताको जीवनस्तर उठोस् भन्ने प्रयोजनका लागि नै भएका हुन् | आन्दोलनको नेतृत्त्व गर्नेहरूको मनसायमा पनि प्रश्न चिन्ह उठाउनु हुँदैन | सबैले देश र जनताको भलो नै चाहेका थिए र छन् |

त्यैपनि हाम्रो यात्रा सधैं असफल छ किन ? यही प्रश्न हो हामीले आफैसंग र वर्तमान राजनैतिक नेतृत्वसंग सोध्ने | अचम्मको कुरो के हो भने कसैसंग यसको उत्तर छैन | उनीहरूसंग प्रश्नको उत्तर नै छैन | उनीहरूसंग पनि प्रश्न नै छन् |

के तपाईंलाई यसको उत्तर थाहा छ ? सायद तपाईंको उत्तर पनि अरू सबैको झैं होला | हो, हामी विकास, गौरव चाहन्छौं तर विकासका गतिहरू भने ऋणात्मक नै छन् | भ्रष्टाचार जुन गतिमा बढिरहेको छ, त्यही गतिमा यस विषयको बहस पनि अगाडी बढिरहेको छ |

किन ? उत्तर हामीसंग छ | अहिले नेपालको विकास र अग्रगमनका लागि भनेर नेतृत्वले अपनाएका राजनैतिक सिद्धान्तहरू विदेशहरूबाट आयात गरेर जनताका उपर लादिएका हुन् | साम्यवाद, समाजवाद, पूँजीवाद, कुलीनतन्त्र, प्रजातन्त्र, गणतन्त्र सबै विदेशी भूमिबाट आयातित हुन् | यी मध्ये कुनै पनि राजनैतिक सिद्धान्तहरूले ब्यबहारिक रूपमा नेपाली जनताको असली प्रतिनिधित्व गर्दैनन् |

विदेशी आवश्यकता र सामाजिक परिवेशमा विकसित तपसीलका सिद्धान्तहरूले नेपाली जनताको ब्यबहारिक आवश्यकतालाई सम्वोधन गर्न सक्दैनन् | १२ विघा जमिनको हद्वंदी भएको देशमा सामन्त मास्ने कुरा गरिन्छ | विगत ३५०० वर्षसम्म मिलेर बसेको इतिहास बोकेको सामाजिक संस्कारलाई "पहिचानको रक्षाको नाममा अलग हुने सिद्धान्त सिकाइन्छ | स-साना राज्यहरू मिलेर बनेको नेपाल राष्ट्रलाई बहुराष्ट्रियताको विखण्डवादी सिद्धान्त घोकाइन्छ | हाम्रा असफलताका सूत्राधार नै विदेशबाट आयात गरिएको राजनैतिक चिन्तन हो |

विदेशीहरूलाई धर्म, संस्कृति तथा सामाजिक पुन:संरचनाका लागि सल्लाहकारका रूपमा राख्नुले पनि हाम्रो अधोपतन भएको हो | उनीहरूको कुनै गल्ति छैन | उनीहरूले उनीहरुको समाजका लागि उपयुक्त रहेको सिद्धान्त हामीलाई पनि सिकाएका छन् | हामीले आफ्नो कुरा जान्दैनौ, उनीहरू हाम्रो कुरा र मौलिक आवश्यकताहरू बुझ्दैनन् | उनीहरूको विकासले भन्छ, कमोटमा बसेर दीसा गर्नेहरू सभ्य हुन् | नेपाली शौचालयमा जानेहरू असभ्य | विकसितहरू कमोटमा बस्छन् | नेपाली जनताहरू ब्यबहारिक रूपमै कमोट मन पराउँदैनन् |

विदेशी राजनैतिक चिन्तन कमोटको सिद्धान्तमा आधारित छ | हाम्रो बस्तुगतआवश्यकतालाई सम्वोधन गर्ने क्षमता नै त्यसमा छैन | उदाहरणका लागि नेपाली साम्यवादीहरू धार्मिक छन् | तर पूंजीवादीवाद, साम्यवाद वा समाजवादले धर्म मान्दैनन् | यहीं हामी चुकेका छौँ |

अव हामी वदलिन पर्छ | असफल इतिहासलाई बोकेर हिड्ने र तिनको पछि लाग्नेहरूले नेपालीको भाग्य फेर्न सक्दैनन् | वर्तमान नेपाली राजनीति र हाम्रो राजनीतिको धारा फेरिनै पर्छ | जर्मन, अमेरिकी, फ्रान्सेली वा युरोपेली राजनैतिक चिन्तनले हाम्रो आर्थिकस्तर सप्रिदैन | ७० वर्षको इतिहासबाट हामीले यो तत्थ्य बुझ्नैपर्छ |

हामी भन्छौ, नेपालीहरूको आर्थिक, सामाजिक तथा सांस्कृतिक उन्नतिका बीऊहरू हामीसंगै छन् | वेद, उपनिषद, त्रिपिटक, मुन्दुम वा गीतामा हाम्रो उन्नतिका सूत्रहरू छन् | हाम्रो आस्था, विश्वास र ब्यबहारसंग जोडिएका सिद्धान्तहरूले हाम्रो विकास गर्छन् |

जवसम्म हामीले आफ्नो इतिहास र चिन्तनलाई आफ्नो राजनीतिको मियो बनाउन तयार हुँदैनौं हाम्रो विकास हुँदैन | अव हामी आफ्नै जरोकिलोमा फर्किनुपर्छ | जुन बेला यो कुरा बुझियो, त्यही बेला हामी सजग हुनुपर्छ | जसले खोज्दछ, उसले प्राप्त गर्छ | हामी जागृत हुनुपर्छ, राम्रो कुरा लिने मात्र होइन दिनु पनि पर्छ | राम्रो कुरा खोज्नु पनि पर्छ |

हाम्रो राजनीतिको केन्द्र हाम्रो आफ्नो देश हुनुपर्छ | हाम्रो आफ्नो मौलिक साहित्य हुनुपर्छ | हाम्रो आफ्नो मौलिकता छोडेर अर्कोको मौलिकता स्वीकार्दा भौतारिएका छौँ | असफल बनेका छौँ |

हाम्रो सामाजिक इतिहास मिलेर बसेको, सहकार्य गरेको हो | भिन्नताको राजनैतिक चिन्तनले हामी बरालिंछौँ | हाम्रो देश राज्यहरूले बनेको राष्ट्र हो, जातीय, धार्मिक, भाषाका आधारमा राष्ट्रहरूको परिकल्पनाले हामी कमजोर हुन्छौं, तुक्रिन्छौँ | विदेशी गोरो र कलोको द्वन्दमा विकसित भएको दुर्भावनाको बुझाईमा हाम्रो जातीय वर्ण ब्यबस्थालाई हेर्यौं भने हाम्री अनन्त झगडामा फस्छौं | महिलामा आत्मा नै हुँदैन भन्ने संस्कृतिमा विकसित भएको महिलाअधिकारको चस्माले नेपाली महिला र पुरुषको सम्वन्ध बुझ्यौं भने हाम्रा पारिवारिक मूल्यहरू धराशायी हुन्छन् | महिलाहरू हाम्रो लागि देवी वा माता हुन् |

हाम्रो सामाजिक संरचनामा सबै कुरा ठीक र समयोचित छैनन् | तर हाम्रो समाजले तिनलाई सुधार गर्न कदम चलेको छ | छुवाछुत विरुद्ध राज्यका माध्यमबाट हामीले कानुन बनाएका छौँ | हामी निरन्तर परिवर्तन भइरहेका छौँ | परिवर्तनशीलता नै हाम्रो आत्मा र शक्ति हो |

अवको राजनीति नेपालको जरो र किलोसंग सम्वन्धित हुने छ | हाम्रो बाटो अरूको झैं नक्कली छैन | हामी कसैको ढाक्रे बनेका छैनौ | हामीले बोलेका तत्थ्यहरू राजनीतिका कखराहरू हाम्रो आफ्नो इतिहास, संस्कृति, परम्परासंग जोडिएका छन् | हामी आफ्नो जरोकिलोसंग जोडिएका छौँ |

सबैलाई आफ्नो जरोकिलोसंग जोडिएर देशको उन्नतिको लागि लाग्न आग्रह गर्छौं | फेरी पनि भन्न चाहन्छु, असफल बाटो हिंडेर लक्षमा पुग्न सकिन्न | अव हामीले सफलबाटोको यात्री बन्नुपर्छ | असफल बाटो त्याग्न सजिलो छैन तर त्याग्नुको विकल्प हामीसंग भएकोले ढुक्कसँग त्याग्नुपर्छ | नेपालको रैथाने मौलिक शक्तिको विकासका लागि आफ्नो उपस्थिति सुरक्षित गर्नुपर्छ | समयले हाम्रो प्रतिक्षा गरिरहेको छ तर भोली गर्ने छैन |

सबैको जयहोस् | 

म शिक्षामन्त्री हुन्थें भने !!

म शिक्षामन्त्री हुन्थें भने......

राम्रा कुरा जहाँबाट पनि ल्याउन हुन्छ | नराम्रा कुरा आफ्ना पनि छोड्नुपर्छ | हामी नेपालीले राम्रा कुरा कम र नराम्रा कुराहरू अरूबाट सिक्यौं र नक्कल गर्यौं | हामीले सबैभन्दा बढी नक्कल गरेको क्षेत्र शिक्षा हो |

जव हामीले अरुले फरक परिवेश र आवश्यकतालाई ध्यानमा राखेर विकशित गरेको शिक्षण पद्यति विचार नै नगरी स्वीकार गर्यौं, त्यस दिनदेखि हामी नेपालीका लागि दुर्दिन आरम्भ भए |

मुखमा रामराम र वगलमा छुरिका साथ मुस्लिम र अंग्रेजहरू भारतमा छिरेका थिए | त्यस बखतसम्म आर्यवर्त सुरक्षित थियो जवसम्म यहाँका जनताले आफ्नै आवश्यकताअनुसार विकसित भएको शिक्षा ग्रहण गरिरहेका थिए |

यदि म नेपालको प्रधानमन्त्री वा अधिकार प्राप्त शिक्षामन्त्री हुन्थे भने सबैभन्दा पहिलो काम "विदेश र विदेशी बुद्धिले चलिरहेको शिक्षण' सिद्धान्तमा प्रतिवन्ध लगाउने काम गर्थे | विदेशीहरूले हामी नेपालीको लागि कस्तो शिक्षा हुनुपर्छ भनेर दखलअन्दाजी गर्ने कुनै अधिकार छैन |

पहिलो कदम आफ्नो जरोकिलोसंग जोडिएको तथा आफ्नै प्राचीनकालदेखि प्रचलित शिक्षा पद्यति र विषयवस्तुहरूका आधारमा पाठ्यपुस्तक तयार गर्न आदेश दिन्थे | हरेक पाठ्यपुस्तक विशुद्ध नेपाली वा मातृभाषामा निर्मित गर्ने ब्यबस्था मिलाउथें | अंग्रेजी, चाइनिज आदि विदेशी भाषाको अध्यायन कक्षा पांचबाट हुन्थ्यो तर जुन भाषा पढेपनि कक्षा १२ सम्म पुग्दा सम्म सो भाषामा दक्षता हासिल गर्ने ब्यबस्था मिलाउँथें |

दोस्रो कदम पाठ्यपुस्तकहरूमा हाम्रा पुर्खाहरूका साहित्य, ज्ञान तथा सीपहरूका विषयमा गरेको खोजअनुसन्धानका उद्धरणहरू दिने ब्यबस्था गर्थे | उदाहरणका लागि पाठ्यपुस्तकहरूमा चिकित्साशास्त्रको सन्दर्भ आउँदा चरक, खगोलशास्त्रको प्रसंग आउँदा बाणभट्ट, दर्शनको प्रसंग आउँदा कपिल, सन्तको कुरो आउँदा बुद्ध, निर्माण कलाकारको प्रसंग आउँदा अरनिकोको जानकारी दिन्थे भने उच्चशिक्षामा भने सुकरातआदि प्राचीन ग्रिकेली र आधुनिक आइन्स्टाइन, स्टिफन हकिंसआदिका योगदानको पनि जानकारी दिने ब्यबस्था मिलाउँथें |

आफ्ना मौलिक साहित्यकार, चिकित्सक, आयुर्वेद, खगोल विज्ञानआदिका सृजक तथा कार्यका विषयमा जानकारी नदिइ विदेशीको गुणगान मात्र गर्ने पाठ्यपुस्तकहरूमा पूर्णप्रतिबन्ध लगाउथें | अर्थशास्त्रको प्रसंग आउँदा चाणक्यको नाम नजान्ने तर अदमस्मिथलाई चिनाउने पाठ्यपुस्तकको अन्त्य हुनैपर्छ |

तेस्रो कदम, विदेशबाट आयातित राजनैतिक सिद्धान्तहरूको गुनगान गर्न लेखिएका पुस्तकहरूको पाठ्य सामग्री संसोधनमा केन्द्रित हुनेछ | जर्मनीमा विकसित भएको साम्यवाद, युरोपमा विकसित भएका प्रजातन्त्रआदि राजनैतिक चिन्तनहरू नेपालजस्ता देशमा असफल भैसकेका हुन् | प्रजातन्त्र, लोकतन्त्र वा अन्य कुनै आयातीत तन्त्रहरूमा आधारित राजनैतिक ब्यबस्था भएका नेपालजस्ता कुनै देशहरू शान्त छैनन् | सबैतिर द्वन्द छ, गरिवी छ, शोषण छ | एस्तो कुरा बुझ्दाबुझ्दै पनि तिनै असफल राजनैतिक ब्यबस्थातिर उत्प्रेरित गरेर विद्यार्थीहरूलाई भ्रमित पार्ने शिक्षानीतिको अन्त्य हुनैपर्छ |

चौठोकदम, युरोपेली र अमेरिकीहरूले आफ्नो स्वार्थ साध्न लागु गरेको NGO/INGO मोडेलको अधिकारलाई बलियो बनाउने शिक्षानीतिमा परिवर्तन गर्नु हुनेछ | यी मोडेलहरूले केवल अधिकारको कुरा गरेर मिलेर बसेको समुदायलमा आपसी शत्रुतापूर्ण ब्यबहार गर्ने उत्प्रेरित गर्छन् | कर्तब्यशिक्षातिर यिनले पटक्कै ध्यान दिदैनन् | कर्तब्य पालन गर्नेतिर भन्दा अधिकारमा जोड दिने शिक्षा आत्मघाती हुन्छ | यस्तो शैक्षिक वेश्यावृत्तिमा रोक लाग्नुपर्छ |

पाँचौं कदम, नेपालका प्रत्येक जिल्लामा एउटा विश्वविद्यालय, एउटा मेडीकल कलेज खोलेर शिक्षा तथा चिकित्सामा पढ्न विश्वभरीका विद्यार्थीहरूलाई आकर्षित गर्नेतिर केंदीत हुन्थें | असलमा, नेपालको हिमाली, पहाडी र तराई भूभागले विश्वका सबै भूबनावटको प्रतिनिधित्व गरेको छ | यसले गर्दा, नेपालमा हरेक प्रकारको ब्यबहारिक शिक्षा प्रदान गर्न सकिन्छ |

हामी नेपालीले विश्वमा कुनै प्रकारको टेक्नोलोजी निर्यात गर्न सक्दैनौं तर सस्तो मुल्यमा स्तरीय शिक्षा (soft power) को विकास र निर्यात गर्न सक्छौं | हामीले नेपाललाई गुणस्तरीय शिक्षाको स्रोत केन्द्र बनाउन सक्छौं | यसका लागि नेपालको भूमि र नेपाली मान्छेहरू पूर्णअनुकुल छन् |

हामीले एउटा ठूलो फ्याक्ट्रीमा लगानी गर्नुभन्दा एउटा स्तरीय विश्वविद्यालय खोलेर गुणस्तरीय शिक्षणको ब्यापार गर्न सक्छौं | हाम्रोजस्तो प्राकृतिक विविधता, सामाजिक विविधता, धार्मिक विविधता तथा आफ्नै मौलिकता भएको देशमा विश्वभरीमा व्यक्तिहरू शिक्षार्जन गर्न सजिलै आउनेछन् |

जवसम्म हामीले आफ्नो जरोमा उभिएर शिक्षानीतिको तर्जुना गर्दैनौं, आफ्ना प्राचीन विधाहरूमा लुकेर रहेको ज्ञानको अनुसन्धान गरेर आफ्ना स-साना नानीबाबुहरूमा प्रत्यारोपित गर्दौनौं तवसम्म हामी सधैं अरूबाट हेपिने छौँ | हाम्रो दुर्गतिको अन्त्य कहिले पनि हुने छैन |

भाषा जुनसुकै भए पनि हुन्छ तर शिक्षाको मूलधार मातृभाषा नै हुनुपर्छ | नेपालमा लादिएको "अंग्रेजी" ठीक छैन | दूईवर्षमात्र ध्यान दिएर पढ्ने हो भने कुनै पनि व्यक्तिले एउटा अमुक भाषामा दक्षता प्राप्त गर्नसक्ने कुरा अनुसन्धानले प्रमाणित गरेका छन् | भाषा जान्नु राम्रो हो तर विदेशी भाषा लादिनु दुर्भाग्य हो | हाम्रो देशमा भ्रष्टाचार बढ्नुमा पनि मैले अंग्रेजी भाषा कै हात देख्छु किनभने च्याउझैं खुलेका अंग्रेजी स्कूलमा आफ्ना बालबालिका पढाउने प्रतियोगितामा सफल हुन अमेरिका पठाउन जोहो गर्ने लिगलिगे दौड यहींबाट आरम्भ हुन्छ त्यसको आपूर्ति भष्ट्राचार नगरी सम्भव हुँदैन | एउटा १८ हजार तलव खाने सुब्बाले जेम्स स्कूलमा बच्चा पढाउने खर्च कसरी जुटाउछ ? अनुमान गरे पुग्छ |

भाषासंग कुनै झगडा छैन तर आफ्नै जरोकिलो निमिट्यान्न बनाउने गरी नेपाली बालबालिका उपर प्रायोजित रूपमा लादिएको अंग्रेजीको कुनै औचित्य छैन | अंग्रेजी भाषा पढ्न चाहनेहरूका लागि समुचित ब्यबस्था हुनुपर्छ तर अंग्रेजीका नाममा देश, धर्म तथा संस्कृतिको हत्या गर्ने काम वन्द हुनैपर्छ |

हाम्रो देश विकसित हुन सकेको छैन, हामी भ्रष्टाचारमा डुबेका छौँ भने यसको दोषी वर्तमान सरकारले लिएको शिक्षानीति र शैक्षिक ब्यबस्था नै हो | यसमा आमूल परिवर्तन नगरेसम्म गैरजिम्मेदार राजनीति तथा अनुत्तरदायी नागरिकहरूको जमातले नेपाल र नेपालीलाई सधैं सताई रहने छ |

मेरो विचारमा अहिले नेपालको विकास गर्न दुई कुराहरूको विकास हुनुपर्छ : शिक्षा र उर्जा | उर्जाले देश संचालनमा सघाऊंछ भने शिक्षाले नेपालीहरूको सोच, ब्यबहार तथा कार्यपद्यतिमा परिवर्तन ल्याउने छ | नेपालजस्तो पहाडी क्षेत्रमा पानीबाट मात्र बिजुली निकाल्नु पर्छ भन्ने मान्यतामा पनि परिवर्तन ल्याउनु पर्छ र अमेरिका वा वेलायतको शैक्षिक प्रमाण पत्र बोकेको मान्छे मात्र विद्वान हुन्छ भन्ने मान्यतामा परिवर्तन ल्याउनुपर्छ |

अर्कोको जरोकिलोमा उभिएको शिक्षा ब्यबस्थालाई आफ्नै जरोकिलोमा नउभाएसम्म (मार्क्सको भाषामा टाउकोमा उभिएको वर्तमान शिक्षा पद्यतिमा आमूल परिवर्तन गरेर खुट्टामा न उभ्याउँदा सम्म) नेपालीको अनुहार फेरिने छैन | बोतल जहाँ सुकेको किन नहोस् तर मसी हाम्रो आफ्नै हुनुपर्छ |

तिमीमा विश्वास किन गर्ने ?

तिमीमा विश्वास किन गर्ने ?
सरकारी विद्यालयका मास्टरहरू आफ्ना बालबालिकालाई निजि विद्यालयमा पढाउँछन्, सरकारको उच्चस्तरीय ओहदामा रहेकाहरूले आफ्ना बालबालिका अमेरिका तथा ब्रिटेन पढ्न पठाउछन्, नेपालको ठेक्का लिने राजनैतिक दलका नेताहरूले आफ्ना बालबालिका विदेश मै पठाउछन् !!

नेपालको स्वास्थ्यमन्त्रलय अन्तर्गत स्थापित भएका सरकारी वा निजि अस्पताल र
तिनमा कार्यरत चिकित्सकप्रति राष्ट्रपति, प्रधानमन्त्री, उपप्रधानमन्त्री, गृहमन्त्री र अन्य राजनैतिक दलहरूको विश्वास छैन, आफ्नो प्राण जोगाउन विदेशतिर धाउछन् | आफैले सिर्जना गरेको राज्य र राज्य निकायको काममा विश्वास गर्न नसक्नेले नेपालप्रति कस्तो माया गर्लान् ?

जुन देशको नेता, प्रसाशक, शिक्षक कसैलाई पनि आफैले बनाएको, आफ्नै आदेशमा चल्ने र काम गर्ने निकायप्रति विश्वास छैन, त्यो देशको भविष्य कस्तो होला ! अनुमान गर्दा पनि कहाली लाग्छ |

समस्या वर्तमान सिस्टम र सिस्टम चलाउनेले निम्त्याएको हो | वर्तमान राजनैतिक दल, प्रसाशक तथा शिक्षकहरूका लागि दुहुनो-गाई भएको सिस्टम परिवर्तन हुनै सक्दैन | अमेरिका, बेलायत, भारत, INGO हरूको निर्देशन र कृपामा चल्ने यो सिस्टम कुहिएको छ, निकम्मा र गन्हाएको छ |

सिस्टम र सिस्टम परिवर्तन सम्वन्धि सोचमा परिवर्तन गर्न सक्ने क्षमता हामीसंग छ | जुन सिस्टममा खिया लागेको छ, गन्हाएको छ, जुन सधैं आफैले खडा गरेको महल बाहिर बसेर आफ्नो सुरक्षा अनुभव गर्छ, त्यस्ताको पछि लाग्नु, त्यसभन्दा पनि खराव भएको अवस्था हो |

हामी परिवर्तन गर्छौं किनभने हामी यी सबैभन्दा फरक हौँ | हामीसंग रहेको परिवर्तनको एजेन्डा मार्क्स वा हब्स, अमेरिका वा भारत, INGO वा चीन कसैले कोरेको होइन, हामी आफैले परिवर्तनको खाका लेखेका हौँ, हाम्रै रैथाने ज्ञानको किताव खोलेर परिवर्तनको नक्सा कोरेका हौँ |

तपाईं हाम्रो आफ्नै जरोकिलोमा विश्वास गर्नुस्, हामीसंग जोडीनुस्, हामी तपाईंलाई परिवर्तन दिने छौँ, आफैले निर्माण गरेको राज्यप्रति विश्वास गने राष्ट्रपति, प्रधानमन्त्री तथा नेता, आफैले पढाउने विद्यालयमा आफ्ना बालबालिका भर्ना गर्ने शिक्षक. आफ्नै माताहतमा रहेका संस्थामा लगानी गर्न तम्तयार प्रसाशक तथा आफ्ना चिकित्सकहरूमा विश्वास गर्ने सक्ने नेतृत्वको विकास गर्ने छौँ |

हाम्रो अभियान राष्ट्रियता निर्माणको मात्र होइन, हाम्रो अभियानले नेपाल र नेपालीलाई केन्द्रविन्दू बनाएर काम गर्ने छ | हामी आफ्नै जरोकिलोमा उभिएकाले हामीमा विश्वास गर्ने अनन्त ठाउँ छ |

परिवर्तनका लागि तपाइंले भन्नैपर्छ - म प्रजातन्त्रमा विश्वास गर्छु तर वर्तमान नेपाललाई नेत्रित्व प्रजातान्त्रिक छैन, त्यसैले यिनलाई भोट दिन्न | मेरो/हाम्रो भोट केवल नेपाल र नेपालीप्रति विश्वास गर्नेलाई हुनेछ |

अव हामीले नेका, नेकपा, राप्रपा, मधेसवादीहरूको राजनैतिक विकल्प नभएको भन्ने भ्रमबाट पनि मुक्त हुनैपर्छ | भारतवादी, अमेरिकावादी, इसाईवादीको आरोप लागेकाहरूमा विश्वास गर्नुको कुनै तुक छैन | अव हामीले आफ्नो सोच र खोज दुवै परिवर्तन गर्नुपर्छ | हामीसंग विकल्प छैन भन्ने बुझाई पनि परिवर्तन गर्नुपर्छ | हामीले आफैलाई विश्वास गर्नुपर्छ | मेरो विश्वास नै देशको परिवर्तन हो भनेर प्रतिज्ञा गर्नुपर्छ |
हामी नेपाली भएर बाच्नुमा जति गौरव छ, त्यतिको गौरव साम्यवादी, पूँजीवादी, समाजवादी वा पहिचानसंग बाच्नुमा छैन | हामी अहिले विदेशी भक्तहरूको माखेसङ्ग्लोमा फंसेर दिग्भ्रमित भएका छौँ | हामीले आफ्नो मुक्तिको लागि पनि यो भ्रमबाट बाहिर निस्कनैपर्छ | हामी हिमाली, पहाडी, मधेसी सबै ठगिएका छौँ | अव हामी ठगिन, झुक्किन तयार छैनौं |

अव हामी सडेका, गलेका र आफ्नो अनुकुलको सिस्टम बनाएर हामीउपर राज गर्नेहरूलाई नेता मान्ने छैनौं | अव हामी परिवर्तन चाहन्छौं, हाम्रा मास्टरहरूले आफ्ना बालबालिका आफ्नै विद्यालयमा पढाउनुपर्छ | हाम्रा राष्ट्रप्रमुख र नेताहरूले आफ्नै अस्पतालहरूमा उपचार गराउनुपर्छ र हाम्रा प्रसाशकहरूले आफ्नै देशमा आफ्ना बालबालिका पठाउनुपर्छ र प्राविधिज्ञहरूको रूपमा आफ्नै जनशक्तिमा विश्वास गर्नुपर्छ |

स्व. सुशील कोइराला, राम वरण यादव, विद्यादेवी भण्डारी, केपी ओली, प्रचण्ड, सुजाताहरूले जवसम्म आफुले निर्माण गरेको सिस्टममा विश्वास गर्न सक्दैनन् भने हामी जनताहरू यी सबैलाई नेता मान्न किन बाध्य ? गरिवी, रोग, अशिक्षा, भोक, अवसरबाट जनतालाई बन्चित पर्नेहरूमा के हामी अव पनि विश्वास गछौं ?

मियो नभए दाई हुँदैन | मियो नभएको देशको नेतृत्व गर्न, मियो बन्ने पालो हामी जनताको हो | हामी आफ्नै जरोकिलोमा उभिएर आफ्नो विकास गर्नसक्छौं | पाँचहजार वर्षको इतिहासबाट हामीले सहअस्तित्वको पाठ सिकेका छौँ |

अव हामीले तिनलाई स्पस्ट भन्नुपर्छ - तिम्रा दिन गए, हाम्रा दिन आउंदैछन् | आफु विरामी पर्दा विदेश जाने तर सर्वसाधारण जनतालाई रोगले मर्न छोडिदिने नेतृत्वमा हामीले किन बलिदान दिने आफ्नो ? शान्त भएर अव सोच्नैपर्छ |

नेपाली राजनीतिका असफल विकल्पहरू

१.    असफलताको आरम्भ

मान्छे आफ्नो असफलता चाहन्न | तर मैले यहाँ उठाएको विषय असफलता कै हो | यस्तो असफलता जसले हाम्रा बा-आमा, हाम्रो र  हाम्रा सन्तानहरूलाई नराम्रोसँग प्रभावित पारिरहेको छ | मेरा बा-आमाले पनि असफलता चाहेका थिएनन् | उनीहरूको उत्साह पनि सफलता कै लागि थियो | उनीहरूले आफ्नो ऊर्जा सफल हुनकै लागि खर्चिएका थिए | सफल भएनन् किनभने त्यसमा सफल हुने मूलधार नै थिएन | वि.स. २००४  र २००६ मा नेपाली राष्ट्रीय कांग्रेस  होस् वा नेपाल कम्म्युनिस्ट पार्टी दूबै नेपाली भूमिमा जन्मेका थिएनन् | यिनको राजनैतिक विचार नेपालको रैथाने जीवन पद्यतिबाट उम्रिएको थिएन |

२.    नेपाली राजनीतिको विदेशी उठान

नेपाली साम्यवादका पिता पुष्पलाल त हुन् तर उनको यो मौलिक चिन्तन होइन | सन् १८७८ मा जर्मनका अर्थशास्त्री कार्लमार्क्सले विश्वको मानव समुदायलाई दूईखेमामा विभाजन गरे – धनि र गरीव, पूँजीपति र सर्वहारा, साहु र ऋणी, स्वामी र दास | उनको एकल चिन्तन र आग्रह थियो – दासहरूले स्वामीको सम्पत्ति कब्जा गर्न सके साम्यवाद आउँछ | भारतको पश्चिम बङ्गालका केही बुद्धिजीवीहरूलाई विचार मन पर्यो | अर्काको पूँजी सित्तैमा कब्जा गर्ने कुरो कसलाई मन पर्दैन | आन्दोलन उठ्यो | केही साहुहरू काटिए | नेपाली पुष्पलालहरूले तेस्रो पक्षका रुपमा देवीराम चट्तोपाध्यायहरूबाट कुरा बुझे | यो राजनैतिक चेतना विदेशी थियो, विदेशीहरूबाट नै प्रभावित भएर नेपाल भित्रिएको हो | 

त्यस बखतको नेपालमा राणाहरू सबैका साहु थिए | कृष्णप्रसादहरूको परिवार पनि कृपाजीवि थियो साहुको राणाहरूको | ठूलो साहु र सानो साहुविच कुरा मिलेन | कोइरालाहरू भारत भारत लखेटिए | लखेट्ने बलिया थिए, लखेटिने कमजोर | लखेटिनेहरूको मनमा लखेट्नेप्रति प्रेम, सद्भावना तथा क्षमाको  निरपेक्षताको कल्पना कसैले गर्न सक्दैन | मनको तुसले पीडकलाई सिध्याउने जालो बुनिरहेको हुन्छ | यही मानवीय मनोविज्ञानको नियम हो | भारतको गान्धीवाद्, जर्मनको साम्यवाद, फ्रान्सको प्रजातान्त्रिक उदारता र राणाप्रतिको पारिवारिक घृणावादबाट पुन: विदेशमै नेपाली प्रजातान्त्रिक राजनैतिक आन्दोलनको वीजारोपण भएको हो |

३.    पहिलो विफलता अपरिपक्व बुझाई

वि.स. २००७ सालको परिवर्तन असफल भयो किनभने तत्कालीन परिवर्तनकारी शक्तिहरूको चिन्तनको जरोकिलो आफ्नो थिएन | अर्कोको जरोकिलोमा उभिएको रूख जतिसुकै झांगिए पनि रूद्राक्षको रूखझैं हुन्छ | जरा हुँदैनन् रूखमात्र ठूलो हुन्छ | जर्मन र भारतीय चिन्तनको फ्युजनले नेपालको विकास हुन्छ भन्ने बुझाईको किलोमा उभिएको राजनीति असफल भयो | वि.स. २०१६ सालमा एउटा असफल राजनीतिलाई विफल पार्न अर्को विफल राजनीति आरम्भ भयो |

४.      दोस्रो विफलता दम्भ  

वि.स. २०२० सालमा राजा महेन्द्रले पंचायती संविधान जारी गरे | भारतीय स्वतन्त्रता आन्दोलनका लागि जेल गएकाहरू र भारतीय भूमिमा बसेर राणासाहुसंग सङ्घर्ष गर्न पार्टी खोलेकाहरू पुन: एकैठाउँमा फकिए – भारत | सत्ताको दम्भमा महेन्द्रले छिमेकी शक्तिको शक्तिलाई  कुटनैतिक ब्यबस्थापन गर्न ध्यान दिएनन् | पंचायतलाई उनले चाणक्य, साम्यवाद र पश्चिमा प्रजातान्त्रिक राजनीतिको “सारतत्व’का रूपमा विकास गर्न खोजे | “मैले पंचायतवादको नया राजनैतिक चिन्तन विकास गरेको छु’ भन्ने अहंकारमा उनले तत्कालीन राजनैतिक हावालाई महत्व दिएनन् | भारतीय प्रजातान्त्रिक मोडेललाई आफ्नो राजनैतिक लक्ष ठान्ने कांग्रेस र चीन, रूसको साम्यवादलाई आफ्नो लक्ष ठान्ने साम्यवादी शक्तिहरू चरम उपेक्षामा परे |

देशी शक्तिहरूलाई उपेक्षा गरेर, ती शक्तिहरूको स्रोत भएका राष्ट्रहरूबाट कृपा खोज्नु महेन्द्रको असफलताको कारण हो | भारतले प्रजान्त्रिक शक्ति चाहन्थ्यो किनभने त्यस्तो प्रजातान्त्रिक शक्तिको नेतृत्वमा भारतीय स्वतन्त्रता सेनानी हुन्थे भने रूस तथा चीन स्वभाविक रूपले साम्यवादीहरूसंग थिए | महेन्द्र असफल भए किनभने उनले आफ्नो देशमा रहेका विभिन्न शक्ति केन्द्र र ती शक्ति केन्द्रहरूलाई संचालित गर्ने राष्ट्रहरूको कूटनीतिक ब्यबस्थापन गर्न सकेनन् |

५.    तेस्रो विफलताको निरन्तरता

वि.स. २०४६ मा पुन: संविधान आयो | सबैले सफल-परिवर्तन भने | सबैले  आफ्नो पीठ थपथपाए | नराम्रो श्रोतबाट प्राप्त र नराम्रो जगमा राखिएको जग बलियो हुँदैन | यो संविधान देश र जनताका लागि नभए राजनैतिकसत्ता प्राप्तिको उदेश्यमा केन्द्रीत थियो | साम्यवादी र प्रजातन्त्रवादीहरूको मिलन “पंचायत” विरुद्ध थियो किनभने पंचायतको पतनले मात्र राजनैतिक सत्ता हस्तान्तरण हुन सक्थ्यो | पंचायत गयो, सुमधुर मिलनको गीत सुरविहिन भयो | पारिवारिक घृणावादको पुन: जागरण भयो | कृष्णप्रसादको सरकार गएको होइन, प्रजात्रन्त्रभित्रको घृणावाद जीवित भएको थियो | गिरीजाप्रसाद, शेरबहादुर देउवा वा मनमोहन अधिकारीहरूलाई दोष दिनुको कुनै औचित्य छैन |

श्रोतमैं फोहोर भएपछि पानी सफा हुँदैन | राजनीति सत्ताका लागि हुन्छ, सत्ता राजनीतिका लागि तर यहा दुवै भएन | न राजनीतिले सत्ता चलाउन सफल भयो न सत्ताले राजनीतिनै | नेपालमा राजनीति छ तर सत्ता उनीहरूसंग छैन | उधारो लिएको राजनैतिक चिन्तनले सत्ता बलियो हुँदैन | राजनीतिको समय सत्ताकेन्द्रको स्वार्थ पूरा गर्दा जान्छ | विचरा जनता त केवल दशैको बोकाझैँ हुन्छन् | ट्रकहरूमा झेलेको दु:ख आन्दोलन हो | ओर्लिएपछि घरबेटीले दिने सत्कार परिवर्तनका केही दिन हुन् | त्यसपछि सबैलाई थाहा छ | घरबेटीको केही बिग्रदैन | बोकाको सबैथोक जान्छ | राजनीतिको भाषा परिवर्तन गरेर पुन: बोकाहरू ओसार्ने काम आरम्भ हुन्छ | मैले जनतालाई बोका भनेर अपमानित गर्न खोजेको होइन | सरल जनतालाई कठीन बाटो हिडाउने असफल नेतृत्वको पोल मात्रै खोलेको हुँ | 

६.    चौथो विफल राजनैतिक यात्रा

वि.स. २०४६ को परिवर्तनपछि राजनीतिमा घृणावाद (गिरिजाप्रसाद-कृष्णप्रसाद), सत्तावाद (शेरबहादुर र गिरिजाप्रसाद) तथा असहिष्णुतावाद (मनमोहन अधिकारी र गिरिजाप्रसाद)का कारण सत्ताको राजनीति गुम्यो | सत्ता अस्थिर हुँदा साथ जनता कमजोर भए | सकारात्मक परिवर्तन असम्भव भयो | अनि, दुखद: आन्दोलन आरम्भ भयो | २० हजार जनताले ज्यान गुमाए | यो घृणावाद, सत्तावाद, असहिष्णुतावाद र साम्यवादको खोलमा पश्चिमाहरूले खेलेको “फुटाउ र राज गर, विभाजित गर र भित्र पस तथा मिल्न सक्ने सम्भावनाहरूका ढोका सधैंका लागि वन्द गर”को विस्फोट २०६३ मा आन्तरिम संविधानसभाका रूपमा स्थापित भयो |

त्यसपछिका वर्षहरू घृणावाद, सत्तावाद, असहिष्णुतावाद र साम्यवादको खोलमा पश्चिमाहरूले खेलेको “फुटाउ र राज गर, विभाजित गर र भित्र पस तथा मिल्न सक्ने सम्भावनाहरूका ढोका सधैंका लागि वन्द गर”को सिद्धान्तलाई कार्यन्वयनमा खर्च गरिए | नाकका आधारमा, क्षेत्रका आधारमा, जातका आधारमा, धर्मका आधारमा, वोलीका आधारमा, आस्थाका आधारमा, लिंगका आधारमा, भूगोलका आधारमा विभाजनका नियमहरू तय गरिए | वि.स. २०७३ को संविधान नेपालीहरूलाई विभाजन गर्ने दस्तावेज वनेको छ |

यो संविधान विभाजनको दस्तावेज हो किनभने यसमा साम्यवादीहरूले जातिवाद, क्षेत्रीयतावाद, विभाजनवादलाई स्वीकार्न हस्ताक्षर गरेका छन् | यो अप्रजातान्त्रिक संविधान हो किनभने तथाकथित प्रजातान्त्रिक शक्तिहरूले ८२% नेपाली जनताको अभिमतलाई (हिन्दूराष्ट्र) स्वीकार्न हुँदैन भनेर हस्ताक्षर गरेका छन् | तत्थ्य सबैलाई थाहा छ : हस्ताक्षर गर्ने हात नेपाली नेतृत्वका हुन् तर मसीचाहिं अमूक शक्तिहरूको | ८२% जनमतको अवहेलनाको हस्ताक्षर गर्नेहरूले बुझेकै होलान् : यो संविधान पनि सम्भवत: भविष्यको विफल संविधान नै हो !!

७. पाँचौं राजनैतिक विफलतामा हस्ताक्षर

जनताले २०७३ को संविधानले निम्त्याएको पीडा क्रमशः विर्सलान्, किनभने नेपाली जनताहरू धेरैनै विर्साहा छन् | तर आस्था, संस्कृति तथा धर्ममा भएका आक्रमणहरू सहन र विर्सन सक्ने क्षमता जनतामा छैन | एउटा राजनैतिक भूइचालोपछि थाकेहारेका जनताहरू पेटको जोहो गर्न विदेश लाग्छन्, केही बूढाबूढी भएर मर्छन्, केही राजनीतिमा अनास्था भएर नागरिक जीवन व्यतित गर्न थाल्छन् तर सपना कहिले पनि मर्दैन | विदेशी जरोकिलोमा उभिएको नेपालको विफल राजनीतिप्रति अव घृणा आफ्नो चरमचुलीमा पुग्नेछ | हरेक जनताले आफ्नोपनसंग जोडिएको, नेपालीपनको राजनैतिक सत्ताको विकासमा विश्वास गर्नुपर्ने छ | अनि, जनताले बुझ्ने छन् : जरो र किलो नेपाल मैं भएको राजनैतिक शक्तिले वाहेक नेपालीको हित हुँदैन |

७.      विफलताको जरोकिलो

संक्षेपमा, नेपालका परम्परागत राजनैतिक शक्तिहरूले नेपालीको समुचित विकास गर्न सक्ने कुनै सम्भावना छैन किनभने :

१.      सबैजसोको राजनैतिक विचारको स्रोत विदेशमा छ |

२.      सबैजसोले नेपालीपनमा भन्दा विदेशीपनमा विश्वास गर्छन् |

३.      सत्ताको स्थायित्वमा भन्दा राजनीतिमा बढी विश्वास गर्छन् |

४.      मानसिक एकतामा भन्दा मानसिक विभाजनमा विश्वास गर्छन् |

५.      घृणावाद, सत्तावाद, असहिष्णुतावाद र साम्यवादको खोलमा पश्चिमाहरूले खेलेको “फुटाउ र राज गर, विभाजित गर र भित्र पस तथा मिल्न सक्ने सम्भावनाहरूका ढोका सधैंका लागि वन्द गर”को कूटनीतिलाई आफ्नो पथप्रदर्शक सिद्धान्तका रूपमा अङ्गीकार गर्छन् |

६.      आफ्नो धर्म, संस्कृति तथा संस्कारलाई भन्दा विदेशीहरूको “एकेश्वरवादी” चिन्तनलाई बढी प्रगतिशील तथा अग्रगामी ठान्छन् |

७.      स्वदेशी जनता, स्वदेशी विद्वान, स्वदेशी शीपको क्षमतामा कत्ति पनि विश्वास गर्दैनन् |

८.      नेपालीले रामो भन्दा नपत्याउने तर विदेशीहरूले राम्रो भन्दिउन् भनेर मरिहत्ते गर्ने मानसिक हीनताबोधबाट वर्तमान नेतृत्व ग्रसित छ |

९.      वर्तमान नेतृत्वसंग मन जोड्ने होइन तोड्ने, शान्ति स्थापित गर्ने होइन द्वन्द्व निम्त्याउने, प्रेम गर्ने होइन घृणा गर्ने, निर्माण गर्ने होइन विध्वंस गर्ने मोडेलहरू मात्र छन् | जुन बूँदा ५ बाट उधारो लिएका हुन् |

१०.  विचार, सिद्धान्त र कार्यमा फरकपन अर्थात् मनले एउटा कुरो सोच्ने, बोल्ने अर्कै थोक र काम चाहिं न सोचेको गर्ने न बोलेको नै गर्ने  राजनैतिक संस्कार |

११.  वि.स. २००७ देखि २०७३ सम्मका राजनैतिक परिवर्तनहरू निष्फल छन् | यिनै शक्तिहरूबाट  देशको सकारात्मक परिवर्तन असम्भव छ |

८.    वाध्यताको विकास र भ्रम

हामी नेपालीहरूको विकास सूचकांक आधुनिक विश्वलाई सुहाउँदो छैन | हामी निकैपछि छौँ | नेपालमा जेजस्तो विकासका गतिविधि देखिएका छन् ती सबै विश्वसन्दर्भमा वाध्यकारी भएर प्रवेश गरेका हुन् अथवा व्यापारीहरूले ब्यापारिक स्वार्थका कारण भित्रिएका हुन् | राजनैतिक शक्तिहरूको इच्छाशक्तिका कारण सडक, पक्काघर, विजुली, टेलीफोन, मोबाइल, इन्टरनेटआदिको विकास भएको ठान्नुहुन्छ भने आफैलाई सच्याउनु पर्छ | यी सबै व्यापारिक प्रयोजनका कारण विकास भएका हुन् | ठेकेदारहरूले सडकहरू खनेका छन् किनभने तिनबाट राजनैतिक दलहरूले कमिसन प्राप्त गर्छन् | कमिशन र नाफा नहुने कुनै “विकास”हरू मौलाएका छैनन् | दलीय स्वार्थ र ब्यापारिक स्वार्थ (दलाली) नहुने कुनै पनि विकास-योजना सफल हुँदैनन् |

९.    अन्धविश्वासमा जेलिएको विश्वास

यदि मैले “नेपालीको विकास गर्ने शक्तिशाली मोडेल हामीसंग छ” भनेर सुनाए भने नेताको जालोमा बाधिएको जनताले मेरो ठूलै हाँसो उडाउने छन् | असलमा, राजनैतिक कार्यकर्ताहरू दलालीको स्वार्थका कारण दिग्भ्रमित वा बाध्य भएका छन् | उनीहरू आफुले खाइपाई आएको सुविधा घट्छ कि भन्ने कुराले त्रसीत छन् | उनीहरू सफल विकल्प भेट्टाए तुरुन्त परिवर्तित हुन्छन् | आफ्नो र परिवारको स्वार्थका विषयमा सोच्नु गलत होइन तर त्यसको पूर्तिको लागि गलतबाटो अङ्गीकार गर्नु गलत हो |

१०.          परिणाममुखी विकल्पको बोलावट

मेरो बुझाइमा, हामीसंग अव ७० वर्षको बूढो र अरूको खेतमा जरोकिलो भएको राजनैतिक चिन्तनको विकल्प खोज्नुनै पर्ने भएको छ | विगतका विफल परिवर्तनहरूले अव निरन्तरता पाउनु हुँदैन | आज पनि हामी अर्को विफल परिवर्तन बोकेको संविधानमा उभिएका छौँ | अवको विकल्प सफल हुनुपर्छ | एस्तो सफल विकल्पको “मार्गचित्र” हामीसंग/मसंग छ | उनीहरूको मार्गचित्रलाई हामीले विगतका ६३ वर्षमा भोगिसकेका छौँ र भोगिरहेका छौँ | अव हामी असफलताहरूलाई सफल भनेर ढाट्नेहरूसंग पारचुके गर्नुपर्छ | पारचुके नगरी अर्को विवाह हुँदैन | परिणाममुखी परिवर्तन दिने बैचारिक विकल्परुपी दूलाही नभई हामीले तपाईंहरूलाई पारचुके गर्नुस् भनेको होइन | हामीसंग परिणाममुखी विकल्प छ | हामी मिलेर आफ्नो, आफ्ना सन्तानको र छिमेकीको समेत राम्रो भविष्य निर्माण गर्नसक्छौं | 

११.          विफलताबाट सफलतातिर

तपाईं विश्वास गर्नुस्, हामी स्वर्णीम भविष्य दिन्छौं | हरेकलाई आफ्नै खुट्टामा उभिने स्वाभिमान, नेपाली पासपोर्ट देखाउंदा गर्व गर्ने परिवेश र विदेशमा काम गर्न जाने होइन विदेशीहरू नेपालमा काम खोज्दै आउने परिस्थिति निर्माण गर्छौं | संकल्प हाम्रो र विश्वास तपाईंहरूको मिल्यो भने विकसित भविष्य हाम्रो हातमा हुनेछ | हाम्रो हातमा सफालय हुने छ र उनीहरूको हातमा असफलता | असफलता हामीसंग हार्ने छ | हामी सफल भएर सुखी हुनेछौं |  किनभने हाम्रो मुहान सफा छ, हाम्रो जरोकिलो नेपालमैं छ र हामी विगत पांचहजार वर्षदेखि “मिलेर बस्नको” ज्ञानमा पुख्त छौँ |