धार्मिकताको मनगढ़ंत ब्याख्या

धर्म तथा आचरणको ब्याख्या निकै संवेदनशील विषय हुन् | आचरणहरू समयानुकुल र परिवर्तनशील हुन सक्छन् तर धर्म सधैं निरपेक्ष र अचल रहन्छ | धर्मका विषयमा लेख्दा र बोल्दा निकै ध्यान पुर्याउनु पर्छ |

वेद नै धर्मको मूल स्रोत हो | वेद भन्नाले केवल चारवटा पुस्तकहरू ऋग्वेद, यजुर्वेद, सामवेद र अथर्ववेद मात्र सम्झनु अपूर्ण बुझाई हो | वेदको अर्थ उपवेद, आरान्यक, ब्राह्मण ग्रन्थहरू, स्मृति तथा उपनिषदहरू पनि हुन् |

स्थानीय रितिरिवाज र परम्पराका आधारमा आचरण निर्माण हुन्छन् | वैदिक साहित्यहरूको काम ती आचरणहरूलाई स्पस्ट दिशा निर्देशन गर्ने मात्र हो | वेदका निर्देशहरू मानवकल्याणका साथै मोक्षदायक पनि हुन्छन् |

आजभोली आधुनिकताको रङ्गमा रंगिएर केही लेखक तथा आफुलाई आधुनिक भन्ने तर वैदिक संस्कृतिप्रति चरम शत्रुतापूर्ण विचार राख्नेहरूले वैदिक आचरणहरूमा अनेकौं प्रश्न उठाउने गरेका छन् |

लेखहरूमा विदेशीहरुले लेखेका धेरै कोटेशनहरू हुन्छन् र समानताका लागि व्यक्ति, समूह वा लिंगलाई "धर्मले तिमी विरुद्ध एस्तो ठूलो विभेद गरेको छ, अव तिमीहरूले हिन्दू धर्म विरुद्ध विद्रोह गर" भनेर उकसाउने काम गरेको देखिन्छ |

यी उक्साहटका लेखहरू तीज, दशैँतिहार, दीपावलीआदिका विरुद्ध हुन्छन् वा विवाहआदि संस्कारहरू विरुद्ध हुन्छन् | पढ्दा र सुन्दा निकै रोचक र वास्तविक लाग्ने यस्ता लेखहरूको वास्तविक धर्म तथा संस्कारहरूसंग कुनै सम्वन्ध हुँदैन | यस्ता लेखहरूको उदेश्य वैदिक संस्कारहरू र संस्थाहरूप्रति अविश्वास तथा शत्रुतापूर्ण दृष्टिकोण फैलाउनु मात्र हुन्छ |

हालै तीजमा एउटा लेख निकै भाइरल भएको देखियो | विदेशमा बसेका र हुर्केका वा देश मै आधुनिकताको रोग लागेकाहरूका लागि लेख निकै रोचक थियो तर के यो लेखले वैदिक-संस्कारलाई वास्तविकरूपमा प्रतिनिधित्व गर्छ त ? अहँ, पटक्कै गर्दैन |

लाखौं ब्यकितहरूले बढो सावधानीपूर्वक स्वीकार्दै आएका विषयहरूमा विद्रोही विचार राख्नु आफैमा गलत होइन तर यसले विनम्रअनुयायीहरूमा पर्ने जाने मानसिक पीडा, सांस्कृतिक पीडाको भरपाई कसले गर्छ ?

वैदिक धर्म-संस्कारमा धार्मिक आचरण कसैका लागि पनि जवार्जस्तोको विषय पटक्कै होइन | संस्कारहरू सधैं समाजले पालन गरेको देख्न चाहन्छ र व्यक्तिले पनि तिनको पालन गर्दा सहज अनुभूति गर्छ |

त्यसैले कुनै पनि संस्कार विरुद्ध कसैको वैचारिकरुपमा विद्रोही लेख आयो भने त्यसको विरोध वा समर्थनमा हाम फाल्नुभन्दा त्यस लेखको मर्म वैदिक संस्कार र प्रतिमान अनुकुल छ कि छैन भनेर विचार गर्नुपर्छ |

आफुलाई वैदिक धर्मको बलियो पहरेदार पनि हुँ भन्ने र वैदिक संस्कृतिका मौलिक तथा आधारभूत तत्थ्यहरूलाई अस्वीकार गर्ने वा आफ्नो सुविधाअनुसार ढाल्न खोज्नु अनुचित हो | नमान्नेहरू नमान्न स्वतन्त्र छन् तर मान्नेहरूले आचरणको अवैदिक स्वरूप स्वीकार गर्नु सुहाउँदैन |

वैदिक धर्मको वास्तविक स्वरूप बुझ्न निकै गारो छ | धेरै ऋषिहरूले धेरै प्रकारले आचरणहरूको ब्याख्या गरेका छन् | त्यसैके धार्मिक आचरणको सवालमा भावनामा बग्नुभन्दा पनि विवेकशीलता अपनाउनुपर्छ | धार्मिकताको मनगढ़न्ते र टपरतुइया ब्याख्याहरूबाट जोगिनुपर्छ |

आज श्रीकृष्णकी प्रेयसी श्रीराधाको जन्म दिवसको अवसरमा संसारका समस्त मातृशक्तिहरूप्रति सादर नमन |

विश्वनारीपर्व : तीज

के तीजमा हिन्दू महिलाहरू बाहेक अरू सहभागी हुनुहुँदैन भनेर कुनै धर्मशास्त्रमा उल्लेख छ वा नेपाली मिडियाहरूले जवरजस्ती "तीज"लाई हिन्दू महिलाको पर्व बनाएका हुन् ? वा तीज महिलाहरूको चाड हो वा हिन्दू महिलाहरूको मात्र ? यो प्रश्नले मलाई निकै सोच्न बाध्य पारेको छ |

तीज जुनसुकै कारणले वा जस्ले र जहिले आरम्भ गरेपनि अहिले नेपाली महिलाहरूको राष्ट्रिय चाडकारूपमा स्थापित भएको छ | मिडियाहरू र तथाकथित विभेदकारी दृष्टिकोणले "तीजलाई हिन्दू महिलाको मात्र" बनाउने भरमग्दूर प्रयत्न भए पनि नेपाली समाजमा यस्ता विभाजनकारी विचारको प्रभाव न्यूननै परेको छ |

हरेक वर्ष भदौको तृतीया तिथिका दिन भगवान् शिवको आराधना गर्दै महिलाहरूले सामुहिकरुपमा निराहार रहेर मनाउने हरितालिका ब्रतलाई "तीज" हो | यो महिलाहरूको सामाजिक, सांस्कृतिक तथा धार्मिक पर्व हो |

संसारमा धेरै पर्वहरू छन् | यहुदी, इसाई तथा मुस्लिमहरूका आ-आफ्नै पर्व छन् | यी धर्महरूमा धार्मिक तथा सांस्कृतिक पर्वहरू झेत्लिएका छन् | तर यी तीनै धर्ममा "महिला-केन्द्रीत" कुनै पनि सामाजिक, धार्मिक तथा सांस्कृतिक पर्वको अभाव छ |

ब्राजीलमा मनाइने कार्निवल महिला केन्द्रीत पर्व हो र यस पर्वको त्यहाँको चर्चले सधैं निन्दा गर्छ | भोल्भियामा मनाइने "भर्जिन"मा महिलाहरूको खासै आकर्षण देखिन्न | यो पर्व जिससकी आमा मेरीको प्रसंसामा मानिन्छ | चिली, पेरु र न्युजिल्यान्डमा मनाइने नारीपर्वहरू "मेरी"कै प्रसंशाको बाटोमा छन् | चर्चले यी पर्वहरूलाई मान्यता दिंदैन |

मुस्लिमहरूको एकमात्र सामाजिक नारीपर्व "मोरक्को"मा इमिचिलका रूपमा महिलाहरूले मनाउछन् | यो पर्वले विधवा, विधुर तथा एकल महिला-पुरुषलाई स्वेच्छाले पतिपत्नी चुन्ने अवसर प्राप्त हुन्छ | यो महिलामात्रको पर्व होइन |

स्वाजिल्याण्डमा हरेक वर्ष युवतीहरूको ठूलो मेला लाग्छ | यो मेलाको उद्देश्य नारीहरूको उत्थान वा सम्मान गर्नुभन्दा पनि त्यहाँका राजाको अगाडी आफ्नो रूपप्रदर्शन गरेर आफुप्रति लोभ्याएर रानी बन्नु हुन्छ |

मैले फिनल्याण्डमा १९९० देखि मनाउन थालिएको "पत्नी उठाउने" प्रतियोगिता बाहेक पश्चिमा जगतमा नारी केन्द्रीत चाडवाड भएको मलाई थाहा छैन | यदि यस विषयमा कसैलाई थाहा छ भने जानकारी दिनुहुन अनुरोध गर्छु |

चाइना, जापान, कोरिया तथा भारत-नेपालमा महिला केन्द्रीत धेरै चाडवाडहरू छन् | ती मध्ये नवरात्री, लक्ष्मीपूजा तथा तीज प्रमुख छन् | तर तीजपर्व अन्य पर्वहरू भन्दा बेग्लै महिलाका लागि मात्रै समर्पित छ |

तीज विश्वको एकमात्र एस्तो महिला पर्व हो जहाँ महिलाहरूले पूर्णस्वतन्त्रताको अनुभूति र प्रयोग गर्छन् | यदि कसैका लागि स्वतन्त्रताको अर्थ तथा प्रयोजन केवल "स्वतन्त्रता पूर्वक यौनजन्य ब्यबहार" हो भने एस्तो ब्यबहारको परिकल्पना तीजले गरेको छैन |

मलाई बडो गर्व लाग्छ, आज तीज नेपालीमहिलाहरूको सबैभन्दा "प्रिय" चाड बनेको छ | विश्वभरी नै नेपाली-तीज परम्पराको प्रसंशा गर्न थालिएको छ | देशमा सबै तवकाहरू यसलाई समावेश गर्न थालेका छन् | सबै जातजाति तथा वर्गका महिलाहरूको यसमा अभिरुचि बढेको छ |

प्रगतिशील बन्नका लागि आफ्नै पर्व, रितिरिवाज तथा संस्कृतिको निन्दा गरेर आफ्नो आजीविका चलाउनेहरूका लागि एस्तो "समावेशीकरण" नराम्रो थप्पड हो | जातका नाममा, धर्मका नाममा, ठाउँका नाममा र भाषाका नाममा मान्छेलाई विभाजित गराउने विचारकहरूको निंद उडेको हुनुपर्छ |

अर्को कुरा, तीज जवर्जस्तीको पर्व होइन | यो अनिवार्य पर्व पनि छैन | इच्छा भएकाले निराहार ब्रत गर्दा हुन्छ, नसक्ने ब्रत नवस्दा हुन्छ | हरितालिका ब्रत प्रसंगमा स्पष्टसंग भनिएको छ "रोगी, अशक्त, बृद्ध, अविश्वासी तथा अनिच्छुकले" ब्रत लिनुपर्दैन |

मैले केही महिला तथा पुरुषपात्रहरूले "तीजलाई महिला अधिकार विरोधी" तथा "अन्धविश्वास"को प्रतीक भनेर निन्दा गरेको सुने | उहाँले जवाफ दिनुपर्छ मार्च ८ मा महिला दिवस मनाउन थालेको १ सय भन्दा बढी वर्ष वितिसकेका छन्, फेरी तीजको झैं महिलाहरूको यसमा किन सभागिता हुँदैन ? किन यो केवल डलर पचाउने पर्वका रूपमा मात्र सीमित छ ?

कुनै पर्व तवसम्म सफल तथा स्वीकार्य हुँदैनन् तवसम्म तिनको "जरोकिलो" आफ्नो धर्म, संस्कृति तथा संस्कारसंग जोडिएको हुँदैन | ८ मार्च महिलाहरूको पर्व हुँदै होइन, यो महिलाअधिकारको नाममा "खातेपिते" व्यक्तिका लागि सृजित गरिएको रोजगारीको साधन हो |

हो, तीजका सबै आचारप्रकारहरू सबैको लागि अस्वीकार्य होलान् तर यो पर्व हिन्दूमात्रको भने पटक्कै होइन | आफ्नो लाग्नेलाई माया गर्ने महिला सबै धर्म तथा नास्तिकहरूमा छन् | आफ्नो परिवार तथा आफन्तहरूलाई माया गर्नेहरू महिला सबैमा छन् | तीजको यो संदेश सबैतिर दिन्छ र विश्वभरीका महिलाहरूलाई "प्रेम, समावेशीकरण तथा आफ्नो धर्म संस्कृतिप्रति" सम्मान प्रकट गर्न प्रेरित गर्छ |

आफ्नो धर्म, संस्कृति तथा विचारको प्रसारप्रचार गर्न अन्य धर्महरूका धार्मिक तथा सांस्कृतिक चालचलनको ज्ञान हुनु राम्रो हुन्छ तर त्यस्तो ज्ञानकप प्रयोग अर्काको निन्दा गर्न, अर्काका कमजोरीहरू प्रकट गरेर बेइज्जेत गर्न प्रयोग गर्नुहुँदैन | 

जुनसुकै धर्म वा संस्कृतिमा जन्मिएका महिलाले प्राकृतिक स्वतन्त्रता उपयोग गर्न पाउनैपर्छ | धर्म वा संस्कृतिका नाममा फलानो धार्मिकसमूहमा महिलाहरूको हिंसा हुन्छ भने चूप लगेर बस्न मिल्दैन | एस्तो अपराध तथाकथित धर्मनिरपेक्षतावादी सरकार र तिनका बुद्धिजीवीले मात्र गर्न सक्छन् |

महिलाको शरीरमा हिड्ने सबै मान्छेहरू महिला नै हुन्छन् | धर्म, संस्कृति तथा मान्यताका आधारमा तिनको शोषण हुँदा चूप लागेर बस्नेहरू महिलाका वास्तविक शत्रु हुन् | धर्म, धार्मिकता तथा अन्य प्रयोजनले नारीको स्वतन्त्रता कुण्ठित हुनुहुँदैन | मुस्लिम, हिन्दू, बौद्ध, जैन, इसाई समुहमा जन्म लिएको आधार मै अधिकारमा विविधता हुनुपर्छ भन्ने मान्यता पाखण्ड र मानवता विरोधी हो |

तीजको जरोकिलो नेपालमा छ | हामी नेपालीले यसमा गर्व गर्नुपर्छ | यस पर्वलाई विश्वपर्वको रूपमा स्थापित गर्ने कार्य हामी नेपालीहरूकै हो | यदि हाम्रा असल पर्वहरूको विषयमा हामीले बोलेनौं भने अरूले बोल्ने कुरै हुँदैन |

अन्तिम कुरा, हामीले तीज पर्वलाई "८ मार्च"लाई प्रतिस्थापित गर्दै विश्व महिला दिवसको रूपमा स्थापित गर्नेतिर प्रयत्न गर्नुपर्छ | हो, यसरी कुरा गर्दा केही "मानसिक दास"हरूलाई पिर पर्ला तर तीजको महानतालाई विस्थापित गर्न सक्दैन |

सबै मातृशक्तिहरूको जय होस्, सबै महिलाहरूले आर्थिक, सामाजिक तथा सांस्कृतिक समानता प्राप्त गरून् | तीज एस्तो विश्व नारी पर्व हो जसले उपरोक्त अधिकारहरूको प्रत्याभूति दिन्छ |

सर्वाधिकार - लेखकमा

गोठाला देखि भगवान् : श्रीकृष्णको सम्झना

गोठालादेखि भगवान् : श्रीकृष्णको सम्झना 

श्रीकृष्ण भगवान् थिए कि असामान्य मानव यस विषयमा विवाद हुन सक्छ तर निजले दिएको उपदेश श्रीमद् भगवत-गीताको महत्व तथा स्वीकार्यताको विषयमा कुनै विवाद हुन सक्दैन |

श्रीकृष्णको पहिचान केवल गीताका कारण होइन उनको जन्म, हुर्काई, कर्म तथा विद्वताताका कारण पनि छ | श्रीकृष्ण एउटा अचम्मका देव-मानव हुन् |

कृष्णको जन्म जेलखानामा भयो | उनका बुवाआमा देवकी तथा बसुदेव आठौँ सन्तान अर्थात् कृष्णको जन्मका लागि नै जेलमा राखिएका थिए | आठौँ सन्तान कृष्ण नै थिए | अर्थात् कृष्णको हत्या उनको जन्मपूर्व नै निर्धारित गरिएको थियो | मामाका हातबाट उनको मृत्यु लेखिएको थियो |

मृत्युले कृष्णलाई खान सकेन | जेलखानाका सैनिकहरू अचानक गहिरो निन्द्रामा परे | बसुदेवले डोकोमा बोकेर मथुराबाट करिव ३० किलोमिटर टाढा गोकुलमा पुर्याए |

राजाको छोरा भएर पनि कृष्णको बाल्यकाल नितान्त गोठालो भएर वित्यो | धूलो र गाईको सेवा उनको शिक्षा बन्यो | तर उनी केवल गोठालो मै सीमित भएनन् | उनले शिशु अवस्थामै बालबालिकाको हत्या गर्न खटिएकी पूतनाको प्राण पिए | एउटा बालकका लागि एस्तो कुरा सामान्य हुँदैन |

गाई-बहरहरू सधैं निर्धा हुँदैनन् | एउटा बलियो बहर मातेर जथाभावी कुद्न थाल्यो | त्यो बहरलाई नियन्त्रण गर्न नसकिए गोकुलका धेरै गोठालाहरू घाइते हुने थिए | बालक कृष्णले सुझबुझका साथ त्यो उत्पाति बहरलाई सजिलै नियन्त्रणमा लिए |

उनले डढेलोबाट तथा प्रदूषित पानीबाट (कालीनाग नियत्न्त्रण) गरेर गोकुलवासीहरूको जीवनको रक्षा गरे | आधिबेहोरीबाट पनि ब्रजवासीहरूलाई त्राण दिए | त्यतिमात्र नभएर उनले ठूलो बाढीको विपत्तिबाट पनि गोकुलवासीको रक्षा गरे |

एउटा साधारणबालकले गर्न सक्ने काम त कृष्णले गरे नै त्यस बाहेक कुनै पनि बालकले गर्नै नसक्ने काम पनि कृष्णले आफ्नो बाल्यकालमा गरेर देखाए | माटो खानु, गाई-बाच्छा फुकाउनु, चराउनु, दूधदही चोरेर खानु, साथीहरूसंग झगडा गर्नु, केटाकेटी जिस्क्याउनुजस्ता कामहरू कृष्णले साधारण बालबालिकाझैँ गरे तर पूतना बध, वृषासुर बध, त्रिणावर्त वध, कालियानाग नियन्त्रण आदि सबै कृष्णका असाधारण कार्य थिए |

वसुदेवले कृष्णलाई गोकुलमा पुर्याएको थाहा पाएपछि कंशले गोकुल निवासीहरूलाई निकै दुख दिन थाल्यो | त्यहाँका गोठालाहरूले दूधदही मध्ये धेरैजसो करका रूपमा मथुराका राजा कंशलाई बुझाउनु पर्ने भयो | कृष्णले त्यसको विरोध गरे |

उनी क्रान्तिकारी थिए | अदृश्य देव-देवताका तुलनामा जीवन्त प्रकृति अर्थात् गोवर्धनपूजाको समर्थनमा गोकुलवासीहरूलाई उभ्याए | उनी गोवर्धनको पूजा गर्न अर्थात् प्रकृतिको संरक्षण गर्न समाजलाई उत्प्रेरित गर्ने पहिलो बालक बने |

११ वर्षको उमेरमा कंशले कृष्ण र उनका दाई बलरामलाई मल्लयुद्ध गर्न मथुरामा आमन्त्रण गर्यो | यो एउटा षड्यन्त्र थियो - कृष्णको हत्या गर्ने | तत्थ्य कुरो जान्दाजान्दै कृष्णले मथुरामा गएर बडो चतुरतापूर्वक कंशको हत्या गरे |

कृष्णको अदभूत क्षमताका कारण उनी गोकुल लगायत ब्रजक्षेत्रमा निकै लोकप्रिय थिए | कृष्णको लोकप्रियताको घरघर चर्चा भयो | गोपिनीहरू अर्थात् गृहिणीहरूले कृष्णका बालपराक्रमलाई जनजनमा स्थापित गर्ने काम गरे |

११ वर्षे बालक श्रीकृष्णलाई "गोपिनीहरूसंग यौनजन्य क्रियाकलापका लागि जोडिनु" दुर्भाग्यपूर्ण कुरा हो | कृष्ण केवल ११ वर्षको उमेरसम्म मात्र गोकुलमा बसेका थिए | राधासहित अन्य गोठालाका बालबालिकाहरूले कृष्णप्रति अपूर्व प्रेम गर्नु स्वाभाविक नै ठहरिन्छ |

किनभने सानो उमेर मै कृष्णले गोकुलमा सम्पादन गरेका कामहरूका कारण उनी सबैका प्रेमी बन्नु निश्चित थियो | स्वाठहरूले मात्र बालक कृष्णलाई गोपिनीहरूको "यौन-प्रेमी"का रूपमा जोड्न र सोच्न सक्छन्, बुद्धि र विवेक भएकाले होइन |

कंशको मृत्युपछि राजा उग्रसेन नै बने | नन्द र यशोदाले बडो भारी मनले कृष्णलाई बसुदेव-देवकीका हातमा दिए | त्यसपछिमात्र कृष्ण र बलराम दुवैभाईले नासिकका संदिपनी ऋषिको गुरुकुलमा औपचारिक शिक्षा आरम्भ गरे |

सम्भवत: १२ वर्षको उमेरको आरम्भमा कृष्णले पहिलोपटक कखरा चिनेका हुन् | कृष्णको स्मरण क्षमता पनि अद्भूत नै ठहरियो | उनले एकवर्ष मै समस्त विद्याहरू सिक्न सफल भए | गुरु दक्षिणाका रूपमा गुरूका हराएका छोराहरूलाई खोजेर उनी समक्ष] प्रस्तुत गरेर आफ्नो अद्भूत क्षमता देखाएर आशिर्वाद प्राप्त गर्न सफल भए |

यसपछि अर्थात् १४ वर्षको उमेरपछि मात्र कृष्णको राजनैतिक यात्रा आरम्भ हुन्छ | मथुरामा फर्केपछि कृष्णले मगधका राजा जरासन्धको आक्रमण सहनु पर्यो | १८ पटकसम्म युद्धमा जरासन्धलाई पराजित गरे पनि वारम्वारको युद्धबाट मथुरा निवासीहरूलाई जोगाउन कृष्णले पलायनको बाटो रोजे |

जनताले यिनको यो कार्यलाई अनि औधी मन पराए | उनलाई रणछोडको नाम दिए | मथुराबाट पलायन भएपछि उनले निर्जन समुद्र किनारमा रहेको द्वारका भन्ने ठाउँमा नया नगरको निर्माण गरे | उनी पहिलो नगरका निर्माता नागरिक हुन् |

रुक्मणी नामकी राजकुमारीले मनमनै कृष्णलाई माया गर्न थालेकी थिइन् तर उनको दाईले एउटा अत्याचारी राजकुमार शिशुपालसंग उनको जवर्जस्ती विवाह गर्ने निश्चय गरे | रुक्मिणीले लेखेको प्रेमपत्र प्राप्त गरेपछि कृष्णले रुक्मणीलाई विवाह मण्डपबाट नै अपहरण गरेर विधिपूर्वक विवाह गरे |

त्यसपछि उनले क्रमशः सातबटा अन्य कन्याहरूसंग विवाह गरे | सबै रानीहरूसंग समान र सम्मान जनक ब्यबहार गर्ने गरेको उल्लेख भागवत महापुराणमा ऋषि नारदले स्वयम् देखेका थिए | यस अर्थमा कृष्णको गृहस्थी जीवन पनि अद्भूत नै थियो |

यसै विच श्रीकृष्णको जीवनमा एउटा अद्भूत घटना घटित भयो | एउटा पहाडी राजाले देश-विदेशबाट कन्याहरू चोरेर १६ हजार १ सय आठबटा पुर्याएर जवर्जस्ती विवाह गर्न चाहान्थ्यो | ती सबै झ्यालखानामा कोचिएका थिए | ती कन्याहरूले कृष्ण समक्ष उद्धारका लागि खवर पठाए |

श्रीकृष्णले आक्रमण गरेर ती कन्याहरूलाई झ्यालखानाबाट मुक्त गराए तर ती कन्याहरूलाई स्वीकार गर्ने कोई देखिएन | श्रीकृष्णले ती सबैलाई पत्नीको दर्जा दिए | १६१०८ कन्याहरूसंग विवाह गरेर ती सबैसंग न्याय गर्नु साधारण मानिसका लागि संभव हुँदैन |

त्यसै विच दिल्लीमा सत्ता संघर्ष चर्कियो | कृष्णकी सानिमा अर्थात् कुन्ती र तिनको परिवारलाई राजा धृतराष्ट्रले अन्यायपूर्वक बनवास पठाए | यो खवर सुनेर श्रीकृष्ण निकै दुखी भए | उनले धृतराष्ट्र र कुन्तिको परिवारमा मिलाप गराउने प्रयन्त गरे |

बनवासकालमा पाण्डवहरूको श्रीकृष्णले निकै सहयोग गरे | वनवासको अन्त्यभएपछि दूईराज घरानाहरूविच ध्रुवीकरण भएका राजाहरूका विच युद्ध नहोस् भनेर श्रीकृष्ण आफै शान्ति दूत बनेर धृतराष्ट्र समक्ष गए |

"पांचबटा गाउँ भए युद्ध गर्नु पर्दैन र विनास रोकिन्छ" भनेर अनुरोध गर्दा पनि दुर्योधनले नमानेपछि महाभारतको महायुद्ध निश्चित भयो | द्रोपदीको अपमानको रीसले चूर बनेका भीम र अर्जुनआदि पाण्डवहरू युद्धको तयारीमा लागे |

महाभारतको युद्ध निश्चित भयो | पाण्डव र कौरवका सेनाहरू आमनेसामने उभिए | अर्जुनआफ्नै आफन्तसंग लड्नुपर्ने देखेपछि लड्दिन भन्न थाले | यो कुरा श्रीकृष्णलाई धर्मसंगत लागेन | यहीं विश्वको अद्भूत उपदेशात्मक गीत अर्थात् श्रीमद्भगवद्-गीताको प्रवचन श्रीकृष्णबाट अर्जुनका लागि भयो |

श्रीकृष्णले युद्ध रोक्ने सक्दो प्रयास गरेकै हुन् | असफल भएपछि उनले आफ्नो शक्तिशाली नारायणी सेना कौरवलाई र एक्लो आफु पाण्डवतिर बसे | श्रीकृष्णले दूबै परिवारसंग सुमुचित न्याय गरे | सानो सेना भए पनि पाण्डवहरूले महाभारतको महायुद्ध जित्न सफल भए किनभने स्वयम् श्रीकृष्ण उनीसंग थिए |

पछि, श्रीकृष्णको परिवारमा मद्यपानले जरो गाड्यो | समुद्री किनारमा पारिवारिक जमघट भएको बखत यदुवंसी ले मद्यपान गरे | मदको झोकमा आपसमा भयङ्कर लडाई गर्न थाले | बलरामले त्यो युद्ध रोक्ने असफल प्रयत्न गरे | कृष्णले भने मद्यपानीहरूलाई आपसमा लडेर मर्नु नै उचित ठाने |

समस्त यदुवंसीहरू मद्यपानको व्यसनले मारिए | श्रीकृष्ण कत्तिपनि दुखी भएनन् | उनी एउटा पिपलको फेदमा ध्यानस्थ भए | यसैविच एउटा शिकारीले उनको पैतालालाई मृगको मुख ठानेर प्रहार गर्यो | यसपछि श्रीकृष्णले आफ्नो स्वरूप संवरण गरे |

सनातन धर्मावलम्बीहरू श्रीकृष्णलाई "पूर्णब्रह्म" भन्छन् | केही पुराणहरूले श्रीकृष्णलाई विष्णुको नवौं अवतार भनेर उल्लेख गरेका छन् | वेददेखि लिएर श्रीकृष्ण आधुनिक लोकगीतसम्म लोकप्रिय छन् | ब्रह्मादेखि एउटा सामान्य मगन्तेसम्म (सुदामा)को पहुँच छ | यही कृष्णको गुरुत्व हो |

गोकुलमा आफ्नो जीवनका ११ वर्ष विताएका कृष्णले पुन: फर्केर पुगेनन् | मथुरामा फर्केंन् | आफ्नी प्रेयसी राधा तथा प्रेमी गोपगोपिकाका लागि उपलब्ध भएनन् | लक्ष साधनमा हिंडेका व्यक्तिहरूका लागि एस्तो निर्मोही जीवन ठूलो शिक्षा हुनसक्छ |

परिवार, गाउँ वा कुनै तुच्छ सामाजिक रागमा अल्झिने व्यक्तिले श्रीकृष्णको गुरुत्व प्राप्त गर्न सक्दैन भन्ने कुराका श्रीकृष्ण आफै जीवन्त उदाहरण हुन् | उनी निर्मोही छैनन् तर कर्तब्यपथका लागि सबै मोहका बन्धन तोड्न सक्छन् | गोकुलमा मात्र अल्झेको भए उनी गीताकार बन्न सक्दैनथे होला |

जव मान्छेमा ज्ञान, विवेक तथा सदाचारको घनत्व हुन्छ, उ हरेक जात, भूगोल, वर्णआदिका छुद्र सिमानाहरूबाट माथि उठ्छ | कृष्णको अर्थ कालो हो | कृष्ण जन्मले गोरा थिएनन् | उनको महान चरित्रले कालो शरीरलाई नै सर्वसुन्दर, स्वीकार्य तथा पूज्य बनायो | आज कृष्णको कालो मूर्ति हामी सबैले पूजा गर्छौं |

कृष्ण गोठाला थिए | भारत सरकारले यादवथर भएका जातहरूलाई अछूतमा वर्गीकरण गरेको छ | श्रीकृष्णको जन्मजातले उनको स्वीकार्यता कुण्ठित भएन | प्राचीनकालदेखि नै श्रीकृष्ण सर्वोच्च विद्वान ब्राह्मणहरूका लागि पनि उत्तिकै पूज्य छैन | कुनैले पनि श्रीकृष्ण अहिर थिए भनेर अपमान गर्दैन |

सानिमाका छोरा युधिष्ठिरले राजसुय यज्ञ गर्दा कृष्णले आगन्तुकहरूको पाउँ धुने सेवा स्वीकार गरे | यो सेवा उनले स्वेच्छाले लिएका थिए | त्यस बखतका सर्वशक्तिशाली नागरिकको गर्वले "सवै काम समान हुन्छन्" भन्ने चेतना स्थापित गर्न नै उनले सबैभन्दा कमसल कार्य स्वीकार गरेका हुन् | यस अर्थमा, कामको समान सम्मान हुनुपर्छ भन्ने सोचका जनक पनि श्रीकृष्ण नै देखिन्छन् |

धृतराष्ट्रका महामन्त्री विदूर शूद्र परिवारका व्यक्ति थिए | उनी श्रीकृष्णसंग गहिरो स्नेह राख्दथे | श्रीकृष्णले यो स्नेहलाई चिने | प्रचलनमा रहेका सबै प्रकारका जातीय विभेदहरूको अपहेलना गर्दै विदूर पत्नीको जूठो समेत मीठो मानेर खाए |

उनी छुवाछुतवाद उन्मुलनका पहिलो सूत्राधार हुन् | उनले सह्भोजनका माध्यमबाट नै छुवाछुतवादको उन्मुलन हुन्छ भन्ने संदेश दिए | विदूर पत्नीको जूठो स्वीकार गरेर उनले आफुले गीतामा दिएको उपदेश "जन्मना जायते शूद्र कर्मणा द्वीज उच्यते अर्थात् हरेक व्यक्ति जन्मदा शूद्र हुन्छ र उसका कर्मले उ बाहुन, क्षेत्री, वैश्य वा शूद्र हुन्छ" भन्ने कुरा ब्यबहारमा देखाए |

आधुनिक विश्वले समानता, शान्ति तथा सद्भावको कुरा गरिरहंदा श्रीकृष्णले गीताका माध्यमबाट कर्म, ज्ञान, भक्ति तथा सन्यासयोगका माध्यमबाट सर्व-समानताको विवेचना गरे | "हरेक कर्म ज्ञान, समर्पण तथा निरपेक्ष रुपले गरे मात्र लक्षसाधी हुन्छ" भन्दै हरेक व्यक्तिले आफ्नो प्राकृतिक गुणअनुसारको कर्म अगाल्नुपर्छ भन्ने बैज्ञानिक अवधारणा दिए |

आज मनोविज्ञानले बालबालिकाको प्राथमिक "ट्रेटको पहिचान गरेर शिक्षादीक्षामा अग्रसर गर्नुपर्छ" भनिरहंदा श्रीकृष्णले सत्व,रजस तमस र तिनको संघर्षबाट निर्मित हुने मानव-व्यक्तित्व अर्थात् ब्राहमण (शिक्षण), क्षेत्री (सैनिक), वैश्य (व्यापार) तथा शूद्र (शारीरिक परिश्रम कार्य) अनुसार काममा लाग्न प्रेरित गरे | उनी मानव-मनोविज्ञानका प्रथम गुरू हुन् |

श्रीकृष्ण लीला पुरुषोत्तमका रूपमा चिनिन्छन् | श्रीकृष्णका कार्यहरूको नक्कल गर्न सकिन्न | सात दिनको उमेरमा कसैले पूतना मार्न सक्दैन न त सात वर्षको उमेरमा कान्छीऔलामा गोवर्धन पर्वत नै उठाउन सक्छ | न कसैले १६८०८ पत्नीहरूसंग समान ब्यबहार नै गर्न सक्छ | न कुनै नक्क्ल्चीले युद्धभूमिजस्तो अशान्त ठाउँमा गीतासरहको उपदेश नै दिन सक्छ |

श्रीकृष्णको अनुकरण होइन, अनुसरण गरिनुपर्छ | एउटा सामान्य गोठालो त्यसै पूर्णब्रहम श्रीकृष्ण बनेको होइन | त्यसै पूज्य बनेको होइन | द्वापरयुगमा श्रीकृष्ण जन्मिएका होलान् तर आज करोडौं-अरवौं मानिसहरूका हृदयमा श्रीकृष्ण ज्ञानका रूपमा विद्वामान छन् |

उनी कर्ममा विश्वास गर्नेहरूका लागि कर्मका आदिगुरु तथा प्रेरणाका रूपमा विद्यमान छन् भने आत्मसमर्पणमा विश्वास गर्नेहरूको विश्वासमा भक्ति बनेर प्रवाहित छन् | ज्ञान वा बौद्धिकतामा विश्वास गर्नेहरूका लागि उनी वेद तथा उपनिषदका मूलतत्व बनेर विद्यमान छन् भने वैरागी स्वभाव भएका व्यक्तिहरूका लागि संन्यासयोगका रूपमा तत्वदर्शन गरिरहेका छन् |

श्रीकृष्णले कुनै पन्थको कुरा गरेनन्, मजहवको कुरा गरेनन् | उनले गीताको उपदेश दिंदै गर्दा गीतालाई "हिन्दूहरू"को सानो घेरामा राखेनन् | उनको व्यक्तित्व मानवताको हो | गीताको मर्म वैश्विक धर्म हो |

श्रीमद्भगवद्-गीता नपढ्नेले श्रीकृष्णको गहन व्यक्तित्व बुझ्नै सक्दैनन् | जन्माष्टमीको पवित्र अवसरमा मानवतामा विश्वास गर्ने हरेक व्यक्तिले गीता पढ्ने, मनन गर्ने र अनुसरण गर्ने प्रतिज्ञा लिनुपर्छ | यो पढेपछि श्रीमद्भागवत तथा अन्य पूराणहरूमा प्रवेश गर्न सजिलो हुन्छ |

आफ्नो धर्म, संस्कृति तथा रितिरिवाजहरू सबैका लागि प्रिय हुन्छन् | श्रीकृष्ण जन्माष्टमी मनाई रहंदा वा श्रीमद्भगवत-गीताको अध्ययन गर्दा अन्य धर्मलाई होच्याउनु आवश्यकता छैन | इसाईले जिससलाई मानुन्, मुस्लिमले अल्लाहलाई मानुन् | किनभने श्रीकृष्णले गीतालाई "हिन्दूहरूको धर्म ग्रन्थ गीता हो" भनेर नभनेको हुँदा सबै धर्मका व्यक्तिहरूले गीता पढ्दा हुन्छ |

अन्त्यमा, हामी सबैको जीवन कृष्णमय होस्, गीतामय होस्, कुनै पनि धर्मप्रति कुनै प्रकारको दुर्भावना नहोस् | देश, विश्व र विश्वका सबै मानिसहरूले कर्म, भक्ति, ज्ञान र संन्यासयोगका माध्यमबाट जीवनको भौतिक तथा आध्यात्मिक लक्ष प्राप्त होस् | आऔं, सबै मिलेर विश्वशान्तिका लागि काम गरौँ - निष्काम, निष्पाप तथा आन्तरिक प्रेरणाबाट |
(c) Govinda S. Upadhyaya Phd

शरीर : पाश्चात्य बुझाई

पश्चिमाहरूले बुद्धिको प्रयोग गरेर भौतिक विकासमा ठूलै चमत्कार गरेका छन् | मैले यो सत्य अस्वीकार गर्न सक्दिन र मिल्दैन पनि | यतिधेरै राम्रो काम गरेपनि उनीहरू आफ्नो शरीरको दासत्वबाट माथिल्लोस्तरमा उक्लिन सकेनन् | उनीहरू सधै आफ्नो मन र शरीरको रक्षाका लागि मात्रै तन्मय भएर काम गरे | यसले पश्चिमाहरूमा शरीर रक्षाको लागि "शक्ति आर्जन" गर्ने प्रतिस्पर्धा चल्यो |

सन् २०१७ को मार्च २३-२५मा काठमांडू हायात होटेलमा आयोजित बौद्ध सेमिनारमा उनीहरूले "ज्ञानमा पनि सुप्रिमेसी" प्राप्त गर्ने बालहठ गरेको देखियो | मैले त्यहाँबाट बुझें शरीरको रक्षाका लागि विनाशकारी "आणविक शास्त्र"को विकास गर्नेहरूले कुनै पनि हालतमा बौद्धिक वा आध्यात्मिकस्तरको सोपान पार गर्न सक्दैनन् |

अमेरिकन, युरोपेली तथा अन्य पश्चिमा पद्यतिको सेवामा "सर्वेभवन्तु सुखिन" आत्मिकभाव हुनै सक्दैन | यसको कारणस्पस्ट छ, उनीहरूका लागि सेवागर्नु पनि एउटा असल काम गर्ने "ब्युजिनेस" नै हो |

छान्द्ग्यउपनिषद पढ्दै गर्दा मैले बुझें, शरीर शरीरको सम्वन्ध मनसंग हुन्छ. मनको सम्वन्ध बासना र आत्मसुरक्षा भन्दा माथि उठ्न सक्दैन | मैले आजसम्म कुनै पश्चिमा विद्वानले अर्काको कल्याणका लागि ऋषि दधिचीलेझैँ आत्मदान दिएको उदाहरण भेटेको छैन |

हो, हामी मध्ये कुनै पनि दधिची, शिवि वा हरिश्चन्द्र बन्ने दावा गर्न सकिंदैन तर वैदिकशास्त्रको मूल्यहरूमा आफ्नो शरीरको, परिवारको, गाउँको, राष्ट्रको र अन्त्यमा विश्वको कल्याणको खातिर निस्वार्थ बन्ने क्षमताको विकास गर्ने हामीसंग खुवी छ | हामीले यो खुवी वारम्वार देखाएका छौँ | भूइँचालोको बेलामा हामीले सेवा गर्यौं तर उनीहरूले सेवाको ब्युजिनेस गरेर फर्के |

मैले सनातन वैदिक हिन्दू संस्कृतिको जरोकिलो समातें किनभने यसले सेवालाई ब्युजिनेस ठान्दैन | सेवा निश्वार्थ नै हुन्छ | सेवालाई ब्युजिनेस ठान्ने र आफ्नो शरीरको रक्षाका लागि समग्र विश्वको सुरक्षालाई धरापमा पार्ने पश्चिमा पद्यतिसंग मेरो सहमति छैन | यदि मेरा छिमेकीहरूले अणुवम बनाएका छन् भने त्यो पनि आयातित शरीरवादी सोच नै हो |

एउटा कुरा पक्का हो, शरीरवादी चिन्तनको प्रवलता रहेसम्म सेवा सधैं ब्युजिनेस नै रहने छ | हामी यो पश्चिमा सोचको लागि चुनौती बन्नुपर्छ | मैले आफ्नो शरीर, परिवार, छिमेकी तथा अन्यलाई माया नगर्नुहोस् भन्ने धृष्टता गर्दिन तर यी सबै काम गर्दागर्दै पनि आफ्नो जरोकिलोको लागि सेवालाई निस्वार्थ बनाउने प्रयत्न गर्न आव्हान गर्छु |

यसो गर्दा मैले आफुलाई नितान्त भारतवर्षको एउटा विनम्र नागरिकको नाताले आफ्नोपनको रक्षा गर्ने दृढ संकल्प गर्ने प्रेरित भने गर्छु | पश्चिमाहरूका असल पक्षहरूको सिको गर्न कुनै गारो छैन तर शरीरवादी चिन्तनले निम्त्याएको हाम्रो रुग्णत न्यूनीकरण गर्दै जाने र नेपाललाई विश्वको केन्द्रका रूपमा विकसित गर्ने अर्को विकल्प मैले देखेको छैन |

मैले लेखेको एउटा शब्द पनि लहडमा, पश्चिमाप्रतिको पूर्वाग्रह वा अन्य कुनै कारणले लेखिएको होइन | यी सबै भगवानका आदेश हुन् जुन मलाई स्रोत बनाएर निस्किएका छन् | परमेश्वरको रोजाईमा अव नेपालीहरू आफ्नो प्राचीन ज्ञानविज्ञानको छायामा उभिएर विश्वको दिगोशान्तिको लागि नेतृत्व गर्न चुनिएका छन् | विविधवादले आक्रान्त बनेको विश्वलाई नेपालीलाई माध्यम बनाएर पुन: शान्त, सुरक्षित बनाउन तैयार पारिदै छ |

आँट हुनेले परिवर्तनको यो शान्तिपूर्ण अभियानमा आफुलाई जोडेर इतिहासको फूल बनाउने छन् | हाम्रो आन्दोलन सुनेर खिल्ली उडाउनेहरूसंग पछुताउने विकल्प मात्र वांकी रहने छ | शरीरमा अल्झेको पश्चिमा पद्यति र शरीर, मन, आत्मा र परमात्मामा उन्मुख हाम्रो ज्ञानको विस्तारको सहयात्रा गर्नैपर्छ |

आध्यात्मिक परामर्शको परिचय

Dr. Govinda Sharan Upadhyaya

आध्यात्मिक परामर्श (Spiritual Counseling) को जन्म र थालनी नि:सन्देह नेपालबाट नै भएको हो | जव सन् १९९० ताका मार्गदर्शन (guidance)बाट परामर्श छुट्टीने अवस्थामा थियो त्यस बखत प्रसिद्ध मनोविश्लेषकहरूले प्राचीन वैदिक कालीन परामर्श पद्यतिको कुनै तुलना छैन भन्ने अनुभव गरेको हुनुपर्छ | यद्यपि अमेरिकी र युरोपियनहरूले आफ्नो "सुप्रिमेसी"को मानसिक रोगका कारण खुला रूपमा यसको उल्लेख गर्न सकेनन् |

वैदिक इतिहास केलाउंदा आध्यात्मिक तथा भौतिकताप्रति मानसिक असन्तोष ऋग्वेदमा देखा पर्छ जहाँ ऋषिहरुले "कस्मै देवाय हविषा विधेम -(१०-१२१-१) कुन देवताको आराधना गरौँ ? भनेर कुनै ऋषिहले आफ्ना आचार्यसंग सोधेका छन् | यसमा समग्र सृष्टिदेखि लिएर आफ्नो अस्तित्वको कारणको जानकारी खोजिएको छ |

आधुनिक मानसिक स्वास्थ्यका चारबटा खामाहरू छन् : मन, शरीर, समाज तथा आत्मा यिनलाई क्रमश मनोबैज्ञानिक स्वास्थ (मेन्टल, फिजिकल, सोसाईटल तथा स्प्रितुअल), भौतिक, सामाजिक तथा आध्यात्मिक स्वास्थ्यका रूपमा प्रस्तुत गरिन्छ |

अन्य विषयमा एकमत भए तापनि आध्यात्मिक स्वास्थ्यका विषयमा विद्वानहरूको आफ्नो बुझाइअनुसारको विचार देखिन्छ | केही विद्वानहरूले आध्यात्मिक शब्दलाई धार्मिक क्रियाकलापसंग जोडेर विश्लेषण गरेका छन् भने केही विद्वानहरू अध्यात्मिकता धर्मनिरपेक्ष रहेको पक्षमा उभिएका छन् | एस्तो विभाजन इसाई, मुस्लिम तथा यहुदीहरूले गर्ने धर्मको परिभाषाका कारण उत्पन्न भएको हो |

उनीहरूका लागि धर्म एउटा व्यक्तिले आरम्भ गरेको व्यक्ति वा समुहले स्वीकारे र मान्दै आएको चालचलन, रितिरिवाज तथा पूजाआजाको ब्यबहार हो | यही ब्यबहारलाई उनीहरू "धार्मिक क्रिया ठान्छन् र आध्यात्मिक क्रियाकलाप पनि यही हुन् |

बाइबल, जिसस तथा यहोवामा विश्वास नगर्ने इसाई हुनैसक्दैन भने कुरान, मोहाम्द तथा मक्काको अस्तित्वमा विश्वास नगर्ने मुस्लिम हुनै सक्दैन | यही तत्थ्य यहुदीसंग पनि जोडिएको छ | यी धर्मका अनुयायीहरुले उपरोक्त धर्महरूलाई वैश्विक (Universal) माने पनि यी जातीय, स्थानिक र पान्थिक नै हुन् | किनभने यी धर्मका धार्मिक ग्रन्थ र गुरूहरूले नै ग्रन्थ र धर्मको सीमा तोकेका छन् | बाइबलले आफुलाई इसाईको धर्मग्रन्थ, कुरानले मुस्लिम र तोरेटले आफुलाई यहुदीहरूको धर्मग्रन्थ भएको घोषणा गर्छन् |

असलमा पाश्चात्य मनोबैज्ञानिकहरूले आध्यात्मिक स्वास्थ्यको महत्वलाई महर्षि पतंजलिले स्थापित गरेको योगतत्वलाई विश्वले अङ्गिकार गरेपछि बाध्यभएर स्वीकार गरेका हुन् | यसरी मनोविज्ञानमा "आध्यात्मिक स्वास्थ्य"को प्रवेश प्राचीन वैदिक ब्यबहारको लोकप्रियता र ब्यबहारिक उपयोगिताकै कारण भएको हो - भन्ने तत्थ्य अव धेरै लुकाउन सकिन्न |

इसाई धर्मगुरू रोजरले बाइबलको प्रचारप्रसारलाई प्रभावकारी बनाउन सन् १९४५ ताका व्यक्तिकेन्द्रीय परामर्श पद्यतिको विकसित गरेका थिए भने १९६१ मा आफ्नो यस विधिलाई उनले "सहयोगी सम्बन्ध"का रूपमा प्रस्तुत गरे | रोजरपछि पाश्चात्य परामर्श पद्यतिमा आध्यात्मिक-परामर्शको थालनी भएको अनुमान गरिन्छ |

रोजरले बाइबलका आधारमा विकसित गरेको परामर्श पद्यति प्रभावकारी थियो तर इसाईपन्थसंग असहमति राख्ने र नास्तिक विद्वानहरूलाई यो विधि पटक्कै मन परेको थिएन | यिनै कुरालाई आधारित बनाएर उनीहरूले अस्तित्ववादी दार्शनिक चिन्तनको अवलम्वन गर्दै "अस्तित्ववादी परामर्श अद्यति, दार्शनिक परामर्श पद्यति र अन्त्यमा आध्यात्मिक परामर्श पद्यतिको नामले काम गर्ने थाले |

वैदिक, बौद्ध तथा जापान, कोरिया र चीनमा विकसित भएका "ईश्वरको अस्तित्वमा विश्वास नगर्ने र बहुलदेवदेववादी"हरूले स्थानीयतहमा अभ्यास गर्दै आएका विधिहरूको पाश्चात्य जगतमै स्वीकार्यता बढ्दै गएपछि हार्डकोर क्रिश्चियन विद्वानहरूले पनि "धार्मिकता नहुँदा पनि मान्छे आध्यात्मिक हुन सक्छन्" भन्ने तत्थ्यमा विश्वास गर्नु पर्यो |

सन् २०७५ पछि गरिएका विभिन्न अनुसन्धानहरूले हरेक मान्छेको कल्याणकारी स्वास्थ्यमा मानसिक, शारीरिक, सामाजिक तथा आध्यात्मिक विषयहरू अनिवार्य हुन्छन् भन्ने तत्थ्य प्रमाणित गर्यो र विगतमा "परामर्श केवल मनोवैज्ञानिक मात्र हुन्छ" भन्ने मान्यता पनि खण्डित भयो |

आधुनिक परामर्श पद्यतिको विकासमा सबैभन्दा बढी योगदान बैदिक, चाइनिज बौद्धआदि पूर्वीय चिन्तनको ग्राह्यता तथा इसाईपन्थप्रतिको उदासीनताका मध्यमा भएको हो भन्ने कुरामा म दृढ छु | भने आध्यात्मिक शब्दको प्रयोग पनि एकेश्वरवादी कट्टरपन्थी चिन्तनबाट जोगिन भएको हो भन्ने असान्दर्भिक हुँदैन |

मनोविज्ञान र योगसूत्र

महर्षि पतंजलीले योगसूत्रको रचना गरेको लगभग तीनहजार वर्ष वितेको छ तर आधुनिक मनोविज्ञानको विकास भएको दूई सयवर्ष पनि पूरा भएको छैन | आजको मनोविज्ञान योगविना एककदम पनि हिड्न नसक्ने अवस्थामा छ | योगले मनोविज्ञानलाई ठूलो सहारा दिएको छ |

पहिले योगसूत्रको कुरा गरौँ | पश्चिमा विद्वान फिलिप ए. मोसले महर्षि पतंजलीको समय ई.पू. ४०० तिर भएको अनुमान गरेका छन् भने अर्का विद्वान एडमिनले ई.पू. दोस्रो शताब्दिमा योगसूत्र लेखिएको अनुमान गर्छन् तर परम्परागत नेपाली तथा भारतीय विद्वानहरू यिनीहरूले तय गरेको समयसीमा स्वीकार्न तयार छैनन् |

पश्चिमा विद्वानहरूको खोजप्रणाली सधैं विवादित रहेको छ | किनभने उनीहरूले विश्वका जुन सुकै कृतिहरू वा सभ्यताको समयसीमा निर्धारित गर्दा "बाइबलको समयसीमा भन्दा प्राचीन हुनुहुँदैन" भन्ने पूर्वाग्रह राख्ने आरोप लाग्छ | धेरै विषयमा यी आरोपहरू सिद्ध पनि भएका छन् | त्यैपनि नेपाली तथा भारतीय विद्वानहरू लुरुलुरु यिनै पश्चिमा विद्वानहरूले लेखेको कुरा सारेर आफ्नो पुरुषार्थ प्रदर्शन गरिरहेका छन् - केही अपवाद बाहेक |

भारतीय विद्वान महामहोपाध्याय गोपीनाथ चक्रवर्ती, प्राडा बलदेव उपाध्याय, मनमोहन मालवीय आदि र नेपालका केही विद्वानहरूले उपरोक्त समयसीमाको सप्रमाण प्रतिवाद गरेको देखिन्छ | त्यैपनि लेखक स्वयम्ले आफ्नो वारेमा केही न बताएको हुँदा समय-सीमा सधैं विवादित नै रहने छन् | नेपाली विद्वानहरूले आफ्नै बलवुतामा आफ्नो इतिहास खोज्ने र त्यसलाई प्रमाणित गर्ने काम गर्न बाँकी नै छ | इतिहासमा अरूको भर पर्न हुँदैन |

परम्परागत नेपाली तथा भारतीय विद्वानहरूले महर्षि पतंजली र योगसूत्रको समय ई.पू. ३५०० बाट ३००० तिर भएका प्रमाणहरू दिएका छन् | यसको मूल कारण जैन (ई.पू. ७००) बौद्धहरूले (ई.पू. ६००) योगका विषयमा निकै परिचर्चा गरेका छन् | महावीर तथा बुद्ध दूबै योगका पारखी भएको कुरा तिनका धर्मग्रन्थहरूमा यत्रतत्र उल्लेख छ |

योगको मूल ग्रन्थ योगसूत्र चारभागमा विभाजित छ : समाधिपाद, साधनापाद, विभूतिपाद तथा कैवल्यपाद | पहिलो भागमा ५१ सूत्रहरू छन् अध्यायको नाम अनुसार नै समाधिका विविध अवस्थाका विषयमा वर्णन गरिएको छ | दोस्रो पादमा योगका ब्यबहारिक स्वरूपहरूको उल्लेख छ जसमा ५५ बटा सूत्रहरू छन् |

तेस्रो अध्यायमा ५६ बटा सूत्रहरू छन् | यसमा योगका माध्यमबाट प्राप्त गर्न सकिने विभिन्न उपलब्धिहरूको सूक्ष्म विवरण दिएको छ भने अन्तिम अध्यायमा ३४ बटा सूत्रहरू छन् यसमा मुक्ति, मोक्ष वा निर्वाणका विषयवस्तुहरूको जानकारी छ | असलमा, समग्र वैदिक दर्शनको मूल गन्तब्य नै "मोक्ष" हो जसलाई योगदर्शनले नेतृत्व गरेको देखिन्छ |

श्रीमद्भगवत-गीतापछि सबैभन्दा बढी अंग्रेजी तथा अन्य भाषाहरूमा सबैभन्दा अनुवाद हुने प्राचीन वैदिक ग्रन्थ नै "योगसूत्र" हो भनिन्छ | सन् १८७९ मा स्वामी विवेकानन्दले अमेरिकी धर्म संसदमा सम्वोधन गरेपछि पाश्चात्य जगतले योग तथा अन्य वैदिक विधाहरूका विषयमा अभिरुचि देखाउन थाले |

आज योगका कारण विश्व नै "हिन्दू"हरूको निवासस्थल भएको आरोप इसाई विसपहरूले लगाउन थालेका छन् | आज योग विश्वब्यापी बनेको छ | योग लोकप्रिय बनेको छ | हिजोसम्म योगलाई "सेक्सपावर" बढाउने साधनका रूपमा वेस्टले चिने पनि अव यो शारीरिक, मानसिक तथा आध्यात्मिक स्वास्थ्यको मूलधार बनेको छ | आजको जीवन शैलीमा योग तरकारीको नून बनेको छ |

आज मनोविज्ञान र योगको मांग बढेको छ | जसरी घरघरमा योग पुगेको छ त्यसैगरी मनोविज्ञानको आवश्यकता पनि अनुभुव गरिएको छ | मनोविज्ञानले मनको स्वभावको कारण बैज्ञानिक आधारमा खोजिरहेको छ भने योगले शरीर, मन तथा आत्माको आवश्यकताहरूलाई आसन, ध्यान तथा समाधिका माध्यमबाट स्थापित गर्ने प्रयत्न गरिरहेको छ |

शोध निर्देशन : अवको बाटो

हामीले गरेका/गराएका शोधकार्यहरूमा संस्कृत र पालीभाषामा लेखिएका हजारौं ग्रन्थहरूको अध्ययन/अध्यापन नगर्ने तर कुइरेहरूले अंग्रेजीमा लेखिएदिएका कितावहरूलाई आफ्नो विचारको माध्यमबनाउंदा नचाहेर पनि कुइरेहरूको बायसनेसले ठाउँ पाउँछ |

बरू, थोरै भए पनि संस्कृत र प्राचीन पाली भाषाको अध्ययन आरम्भ गर्नेहरूले बढी स्रोत प्राप्त गर्छन् | संस्कृत वा पाली हाम्रो जीब्रोसंग जोडिएका हुनाले अन्य भाषाका तुलनामा जान्न सजिलो हुन्छ | बरू जान्ने प्रयत्न गर्नु पनि एउटा राम्रो विकल्प हो |

संस्कृत र पालीका सवालमा विदेशी (अंग्रेजी) अनुवादको विश्वसनीयतामा धेरै खोट लगाउने स्थान छन् | अनुवादहरूलाई प्रमाणिक ठानेर सीधै उद्धरण गर्नुभन्दा, त्यस उद्धरणको पुष्टि गर्न सम्वन्धित मूल पुस्तकको स्रोत पढ्नु र बुझ्नु धेरै राम्रो हुन्छ |

अंग्रेजहरूले भारतमा राज्य गरिरहेको अवस्थामा उनीहरूको मुख्य उदेश्य इसाई धर्मको प्रचारप्रसार गर्नु थियो भने त्यस बखतका विद्वानहरूले संस्कृतको अध्ययन केवल इसाई धर्मको प्रचारप्रसारमा सहयोगका लागि गरेका थिए |

उनीहरूको उदेश्य भारतीय शास्त्रहरू पनि बाइबल कै पक्षधर छन् र भास्तीय शास्त्रहरूले पनि विश्वका सबै मानिसहरूलाई इसाईधर्म अपनाउन नै प्रेरित गर्छन् भन्ने रहेको थियो |

त्यस्तो अवस्थामा बाइबलको मर्म विपरित अर्थ दिने वा अंग्रेजहरूको शिक्षानीति, अर्थनीति तथा राजनीतिसंग असहमति राख्ने शब्द र मर्महरूको अर्थ तोडमरोड गरेर प्रस्तुत गरिएको थियो | जुन कुरा आजका पाश्चात्य विद्वानहरूले पनि स्वीकार गरिसकेको अवस्था छ |

किथ, म्याक्समूलर आदि स्थापित विद्वानहरूले पनि भारतवर्षीय साहित्यहरूको अनुवाद इसाई-मुसाई दृष्टिकोणले नै गरेका थिए | आज यो विषयपूर्ण स्थापित भैसकेको छ |

कमसेकम विश्वविद्यालयमा शोधको निर्देशन गर्ने प्राध्यापकज्यूहरूले माथिल्लो तत्थ्यलाई दृष्टिगत गरेको हुनुपर्छ | अन्यथा, प्राचीन संस्कृत तथा पाली साहित्यको पूर्वाग्रही दृष्टिकोणले नवविद्वानहरू पनि ग्रसीत हुने निश्चित छ |

विद्वानहरूका सबै दोषहरू क्षम्य हुन्छन् तर पूर्वाग्रही दृष्टिकोण कहिले पनि क्षमा योग्य हुँदैन किनभने यसले नवागन्तुक विद्वानहरूलाई समेत संक्रमणमा पार्छ | गुणात्मक अनुसन्धानमा यसले ठूलै प्रभाव पार्छ भने तुलनात्मक अनुसन्धानमा पनि हामीले विश्वास गुमाउने अवस्था आउँछ |

आफैले आफ्नो जरोकिलो खोज्ने प्रयत्न नगर्ने, अरूले गरेको प्रयत्नलाई समेत पश्चिमाको सहमति खोज्ने र अरूले खोजिदिएको तत्थ्यलाई समेत समालोचनात्मक विधिले सत्यापन नगरी जस्ताको तस्तै स्वीकार्ने "रेडिमेड" संस्कृतिले नेपाली प्राज्ञहरूको सबैभन्दा बढी अवामुल्यांकन भएको छ | अव यसको सुधारका लागि प्रयत्नशील हुनुपर्छ |

जुन बेला बुझियो, यसको थालनी त्यही नै हो | जहाँ पूर्वाग्रह र पक्षपातलाई कुनै ठाउँ हुने छैन | ऋषिहरू लोककल्याणका लागि पनि झूटो कुरा बोल्दैनथे, आधुनिक गुरुकुल सत्यको बाटो हो, जहाँका विद्यार्थी तथा अध्यापकहरूले सत्यका लागि काम गर्नेछन् |

हो, तर हाम्रा विविका प्राध्यापकज्यु र राजनीतिज्ञहरूको सोच आज पनि विदेशीहरूले सन् १७-१९ तिर अनूदित र सृजिना गरेका शैक्षिक सामग्रीहरूले गाइड गरेको छ | देशको राजनीतिलाई हाक्ने हाम्रा नेताहरू पनि सन् १७-१९ को विचका विदेशी सोचबाट ग्रस्त छन् | र त्यसो सोच पढेर होइन सुनेर स्थापित भएको छ | सुनेर लेखिएको र बोलिएको विषयलाई अव प्रमाणिक मान्ने जमाना छैन |

अहिले जमाना वदलिएको छ र १८-१९ तिरको तुलना विदेशी अनुसान्धाताहरूको ट्रेन्ड वदलिएको छ | नेपाली, भारतीय तथा विदेशी मूलकै विद्वान अनुसन्धाताहरूले धार्मिकतामा आधारित पक्षपातपूर्ण अनुवाद गर्ने इसाईसोचको विरुद्ध उभिएका छन् | वेद, पुराण, महाभारत, चाणक्यनीतिआदिका नया अनुवाद आएका छन् | अनुवादकहरूले इन्टरनेट प्रविधिको फाइदा उठाउँदै आफ्ना अनुसन्धानहरूमा संस्कृत वा पाली मूललाई देवनागरी, रन्जना वा अन्य लिपिमा सार्न थालेका छन् |

जातीयता, क्षेत्रीयता र विदेशी जरोकिलोमा बाँधिएका नेपाली राजनीतिज्ञ र तिनको मतियारका रुपमा सन् १७-१९ सयको विश्वलाई पछ्याउने सोचले ग्रस्त नेपाली प्राज्ञहरूले पनि ढिलोचाडो यी कुरा नबुझी धर छैन | जवसम्म हाम्रा राजनीतिज्ञ र विद्वानहरूले आफ्नो परम्परामा भएका जीवनोपयोगी र अनुपयोगी विषय आफ्नै बलबुतामा खुट्याउने औकात प्राप्त गर्दैनन्, तवसम्म हामी विदेशीबाट डोमिनेन्ट हुनैपर्छ |

यो त्यहाँको शिक्षा पद्यतिप्रति इमान्दारिताको सूचक र पुरक हो | हामीमा राजनीति र रेडिमेड संस्कृति हावी भएको छ | नेपालमा भाषाको समस्या पनिं छ | संस्कृतक विद्वानहरूले अग्रेजी नजानेको हुन सक्छ र अंग्रेजी वा अन्य विधय पढेकाहरूले संस्कृत जान्दैन | तर एउटा कमन कुरो के छ भने दूबैले अंग्रेजी र संस्कृत जान्न चाहन्छन् | दूबै भाषामा पोख्त नेपाली विद्वानहरूले बुझेर पनि नया किताव किनेर पढ्ने\/पढाउने आर्थिक हैसियत राख्दैनन् | ती पुस्तकहरूमा हाम्रा विद्वानहरूको पहुँच छैन | हामी ती कितावहरू किन्न पनि सक्दैनौं

आफ्नो धर्म तथा संस्कृतिप्रति विश्वभरी केही न केही पक्षपातपूर्ण दृष्टिकोण हुन्छ नै, हामीमा पनि त्यस्तो हुन सक्छ तर कामको थालनी नै नगर्नु सबैभन्दा दुखको कुरा हो |अरूलाई दोष दिनुको सट्टा हामीले आफ्नो साहित्यिक विरासततिर फर्केर हेर्नु उचित हुन्छ | तर हाम्रा विद्वानहरूले नया अनुवाद्तिर ध्यान दिन सकिरहेका छैनन्, यो कमी हाम्रै हो |

नेपाली विश्वविद्यालयहरूले गराउने अनुसन्धान प्रणाली अझै फितलो छ | शोध निर्देशन गर्ने र शोधकार्य गर्ने दूबैमा टालटुल गर्ने प्रवृति छ | हाम्रा अनुसन्धानहरूको यो पाटो निराशाजनक नै रहेको छ | हाम्रा धेरै अनुसन्धानहरू विश्वअनुसन्धानको मानकमा असफल हुन्छन् | अहिले मुख्य कारण कपि-पेस्ट नै रहेको छ | अव हामीले यस विषय गम्भीरतापूर्वक लिएनौं भने विश्वको नया संस्कृतिमा हामीले टेक्न टेन सक्ने अवस्था छैन | अनुसन्धानको विश्वसनीयता र गुणस्तरीयता जाच्न एउटा बटन दबाए पुग्ने प्रविधिको युगमा “ढांटे”का शोधहरूको कुनै मूल्य हुँदैन |

अव हामीले शोधकार्य गर्दा/गराउंदा विश्वप्रविधिमा अवतरित भएको कुनै पनि कथन तुरुन्त परीक्षित हुन सम्भव छ भन्ने कुराको हेक्का राख्नैपर्छ र यसका लागि तयार रहनुपर्छ | विदेशी वा स्वदेशीले ढाँटन सक्ने अवस्थाको अन्त्य इन्टरनेटले सधैंका लागि गरिदिएको छ | अव हाम्रा मौलिक कार्यहरूलाई कुनै चुनौती छैन तर नक्कली कामहरूको कुनै भविष्य छैन |

अवका लागि सक्कली काम भनेको : आफ्नै जरोकिलोसंग जोडिएर, तिनको गहिराईमा पुगेर तिनमा रहेको जीवनोपयोगी, विश्वको लागि उपयोगी तथा अनुपयोगी तत्थ्यहरू बाहिर निकाल्नु नै हो | यसमा आफ्नो, आफ्नो देशको र पूर्खाहरूले गरेको अथक परिश्रमको सम्मान हुनेछ भने हाम्रा शोधकार्यहरू विश्वको लागि उपयोगी हुनुका साथै आफ्नै जीवनका लागि पनि आर्थिक सवलीकरणको बलियो साधन बन्ने छ |